Tsunami nedir ve nasıl oluşur?
Tsunami nedir?
Tsunami, okyanusun büyük ve ani bir yer değiştirmesinin yol açtığı, çok uzun dalgalardan oluşan bir dizidir. Tsunamiler çıkış noktasından her yöne yayılır ve bütün okyanus havzalarını aşabilir. Kıyıya ulaştıklarında tehlikeli kıyı su baskınlarına ve saatlerce, hatta günlerce sürebilen güçlü akıntılara yol açabilirler.
Tsunami sözcüğü, Japonca’da liman ve dalga anlamına gelen karakterlerden türer. Tsunamilerin gelgitlerle ilgisi yoktur; gelgitler Güneş ile Ay’ın Dünya’nın okyanusları üzerindeki kütle çekiminden kaynaklanır. Bu yüzden tsunamiye gelgit dalgası demek yanlıştır.
Tsunamiyi ne başlatır?
Tsunaminin en yaygın nedeni, okyanus tabanının altındaki ya da yakınındaki büyük depremlerdir. Heyelanlar, volkanik etkinlik, bazı hava olayları ve Dünya’ya yakın cisimler (asteroit, kuyruklu yıldız gibi) de tsunamiye yol açabilir. Küresel Tarihsel Tsunami Veri Tabanı’ndaki tsunamilerin çoğu (yüzde 88’i) depremlerin ya da depremlerin yol açtığı heyelanların ürünüdür.
Depremler, su sütununun ani hareketleri yoluyla tsunamiyi oluşturan enerjiyi sağlar. Deniz tabanı yükselip alçaldıkça üstündeki su da yükselip alçalır. Su dengesini yeniden bulmaya çalışarak inip çıktıkça tsunami her yöne yayılır. Depremin, tsunamiyi tipik olarak harekete geçiren dikey deniz tabanı hareketini yaratacak kadar büyük ve deniz tabanına yeterince yakın olması gerekir.
Tsunamilerin çoğu, okyanusun altında ya da çok yakınında olan, büyüklüğü 7,0’ı aşan depremlerle oluşur. Bu depremler genellikle okyanusal ve kıtasal levhaların çarpıştığı dalma-batma bölgelerinde ya da yakınında olur. Genel olarak, uzak kıyılar için tehlikeli bir tsunami üretmesi için depremin büyüklüğünün 8,0’ı aşması gerekir.

Dalga okyanusta ve kıyıda nasıl davranır?
Depremden birkaç dakika sonra ilk tsunami ikiye ayrılır: biri derin okyanusa doğru (uzak tsunami), öteki yakındaki kıyıya doğru (yerel tsunami) ilerler. Her iki tsunaminin hızı su derinliğinin kareköküyle değişir; bu yüzden derin okyanustaki tsunami, kıyıya yakın yerel tsunamiden daha hızlı ilerler. Tsunami dalgaları derin sularda jet uçakları kadar hızlı ilerleyebilir, sığ sulara ulaşınca yavaşlar. Tsunami dalgalarının hızı, dalganın kaynağından uzaklığa değil okyanus derinliğine bağlıdır.
Okyanusun derinliklerinde tsunami dalgalarının yüksekliği belirgin biçimde artmaz. Dalgalar kıyıya doğru ilerledikçe, okyanusun derinliği azaldığı için giderek daha yüksek hâle gelir. Kıyıya ulaşan dalganın ilk kısmı bazen bir çukurdur; deniz kıyıdan uzaklara çekiliyormuş gibi görünür. Bu, tsunaminin yaygın bir doğal uyarı işaretidir.
En büyük tsunamiler (2004 Hint Okyanusu olayı gibi) dışında çoğu tsunami dev kırılan dalgalar oluşturmaz. Tsunamilerin verdiği hasarın büyük bölümü güçlü akıntılardan ve sürüklenen enkazdan kaynaklanır. Bir tsunaminin ilk dalgası çoğu zaman en büyüğü olmaz.
Nerede ve ne zaman olur?
1900 ile 2015 arasında Küresel Tarihsel Tsunami Veri Tabanı’ndaki 754 doğrulanmış olayın yaklaşık yüzde 78’i Pasifik Okyanusu’nda yaşandı. Tsunamilerin çoğu küçüktür ve yıkıcı değildir ya da yalnızca kaynaklarına yakın kıyıları etkiler. Tsunamilerin mevsimi yoktur; her zaman, her mevsimde ve her havada olabilir. Tsunamilerin çoğuna yol açan depremler gibi, bir sonraki tsunaminin ne zaman ve nerede vuracağını bilim insanları öngöremez.
Kendini sına
Yazıdan üç soru. Cevabını seç, hemen öğren.
Soru 1/3
Tsunamilerin en yaygın nedeni nedir?
Tsunaminin en yaygın nedeni, okyanus tabanının altındaki ya da yakınındaki büyük depremlerdir. Kaynak: ABD Tsunami Uyarı Merkezleri (NOAA)
Cevabı gör
Doğru cevap: Okyanus tabanının altındaki ya da yakınındaki büyük depremler
Tsunaminin en yaygın nedeni, okyanus tabanının altındaki ya da yakınındaki büyük depremlerdir. Kaynak: ABD Tsunami Uyarı Merkezleri (NOAA)
Soru 2/3
Tsunami sözcüğü Japonca'da hangi anlamlara gelen karakterlerden türer?
Tsunami sözcüğü, Japonca'da liman ve dalga anlamına gelen karakterlerden türer. Kaynak: ABD Tsunami Uyarı Merkezleri (NOAA)
Cevabı gör
Doğru cevap: Liman ve dalga
Tsunami sözcüğü, Japonca'da liman ve dalga anlamına gelen karakterlerden türer. Kaynak: ABD Tsunami Uyarı Merkezleri (NOAA)
Soru 3/3
Tsunamilerin belirli bir mevsimi var mıdır?
Tsunamilerin mevsimi yoktur; her zaman, her mevsimde ve her havada olabilir. Kaynak: ABD Tsunami Uyarı Merkezleri (NOAA)
Cevabı gör
Doğru cevap: Hayır, her mevsimde ve her havada olabilir
Tsunamilerin mevsimi yoktur; her zaman, her mevsimde ve her havada olabilir. Kaynak: ABD Tsunami Uyarı Merkezleri (NOAA)


