Bilim ve Doğa

Mariana Çukuru'nun dibinde ne var?

Mariana Çukuru nerede ve ne kadar derin?

Mariana Çukuru, Pasifik Okyanusu’nun batısında, Japonya ile Papua Yeni Gine arasında uzanıyor. Çukurun güney ucundaki Challenger Deep, deniz seviyesinin 10,9 km altındadır.

Çukurun en dip noktası Challenger Deep, adını onu 1951’de bulan Challenger 2 adlı İngiliz donanma gemisinden alıyor.

Challenger Deep 11.000 metreye yakın derinliğe iner; Everest Dağı ise deniz seviyesinden yaklaşık 8.854 metre yükselir. Challenger Deep tek bir çukur da değil, üç ayrı çöküntüden oluşuyor.

Bu çukur nasıl oluştu?

Mariana Çukuru, Dünya’nın iki tektonik levhasının, yani Filipin Denizi levhası ile Pasifik levhasının sınırında yer alıyor. Bu levhalar yer değiştirdikçe Pasifik levhası, Filipin Denizi levhasının altına dalmaya zorlanıyor; bu sürecin adı dalma-batma (subdüksiyon). Çukura bu büyük derinliği veren şey, kayaların bu güçlü aşağı doğru hareketi.

2022’de dibe inen okyanus bilimci Dawn Wright, orada iki levhanın çarpıştığını gösteren geniş kaya alanları gördüklerini anlatıyor. Hawaii Üniversitesi’nden Patricia Fryer’a göre daha önceki bir keşifte toplanan bir örnek, çukurun dibinde daha önce bilinmeyen bir tektonik levha olabileceğini düşündürüyor. Fryer, topladıkları kayanın Pasifik levhasından 100 milyon yıl daha genç çıktığını söylüyor. Bilim insanları ayrıca levha sınırında, 5.000 metre derinlikte volkanik etkinliğe işaret eden kayalar buldu; bu, o güne kadar bilinen en derin denizaltı patlaması.

Dipte koşullar nasıl?

Aşağı inerken yaklaşık 1.000 metreden sonra tam bir karanlık başlıyor. Wright’ın indiği denizaltının gövdesi, mümkün olduğunca kusursuz bir küre biçiminde işlenmişti, çünkü insanı su basıncından koruyan şey bu geometri.

Basınca dayanıklılığın küçük bir örneği de çukurun yakınında, 3.000 metreden derin sularda bulunan yeni bir tek hücreli siliyat türü. Bu canlı laboratuvarda hem normal hava basıncında hem de 320 bar basınçta yaşayabildi.

Mariana Çukuru'nun yakınında, çakıllı ve kumlu deniz tabanında beş kolunu açmış beyaz bir yılan yıldızı.
Fotoğraf: NOAA Okeanos Explorer, Kamu malı.

Karanlıkta kimler yaşıyor?

En derin noktaya inmiş birkaç araç, burasının cansız olmadığını bildiriyor. Orada kum kurtları, iskelet karidesleri ve yaklaşık 200 tür mikrop saptandı. Çukurun dibindeki tortu da mikroorganizmalar açısından zengin. Bilim insanları 11.000 metre derinlikten alınan bir tortu örneğinden Penicillium cinsinden bir mantar ayırdı.

Wright’ın ekibi inerken denizaltının pencerelerinden ışık saçan denizanaları ve solucana benzeyen sifonoforlar gördü.

2014’te Mariana Çukuru’nda yapılan uluslararası bir keşifte, bilime yeni olduğu bildirilen bir balık 8.145 metre derinlikte görüntülendi ve önceki derinlik rekoru yaklaşık 500 metre aşıldı. Aberdeen Üniversitesi’nden Alan Jamieson onun bir salyangoz balığı olduğunu düşünüyor ve hayvanın son derece kırılgan olduğunu, yüzerken arkasında ıslak kâğıt mendil sürükleniyormuş gibi göründüğünü anlatıyor. Bu derinlik, bilim insanlarının balıkların yaşayabileceğini düşündüğü derinlik sınırına yakın. Aynı keşifte görüntülenen süperdevler ise normalde 2-3 cm boyunda olan amfipodların bir türü. Bu dev biçimleri 30 cm’ye kadar ulaşabiliyor.

İnsanın izi en dibe kadar ulaşmış

Bilim insanları çukurda yaşayan karides benzeri kabukluların etinde, nükleer bomba denemelerinden geldiğini gösterecek düzeyde radyoaktif karbon-14 buldu. Doğal okyanus akıntılarının bu karbonu çukurun derinliklerine taşıması yaklaşık 1.000 yıl sürerdi. Araştırmacılar karbonun besin zinciri yoluyla daha hızlı geldiğini düşünüyor: yüzeyde yaşayan canlıların dışkıları ve ölü bedenleri birkaç hafta ya da ay içinde dibe çöküyor.

Başka bir çalışmada da Mariana Çukuru’ndan incelenen kabukluların hepsinde mikroplastik bulundu.

Oraya kimler indi?

1960’ta ABD Donanması’ndan Teğmen Don Walsh ile İsviçreli okyanus bilimci Jacques Piccard, Trieste adlı bir batiskafla çukurun dibine son derece riskli bir yolculuk yaptı. İki bilim insanı karanlıkta 4 saat süren bir inişle 10.915 metrede dibe dokundu. Japonya’nın insansız aracı Kaiko ise 1995’te Challenger Deep’in dibine ulaştı.

2012’de film yönetmeni James Cameron, Deepsea Challenger adlı denizaltısıyla deniz tabanına tek başına indi. Cameron orayı ıssız, yabancı bir dünya olarak tarif etti. 2024’te yayımlanan bir söyleşiye göre Dawn Wright, dünyanın en derin noktasına ulaşan ilk Siyahi ve yalnızca 27. insan.

Wright’a göre okyanustaki keşiflerin çoğu robotlarla yapılıyor, çünkü özellikle haritalamada daha verimliler. Örneğin bilim insanları derin deniz salyangoz balığının yapısından esinlenerek yumuşak bir keşif robotu geliştirdi. Bu robot Mariana Çukuru’nda 10.900 metre derinliğe kadar yapılan bir saha denemesinde başarıyla çalıştı. Wright’ın 2024’teki söyleşide aktardığı ortak tahmine göre okyanusun yalnızca %26,1’i gereken modern ayrıntıda haritalanmış durumda.

Kendini sına

Yazıdan üç soru. Cevabını seç, hemen öğren.

  1. Soru 1/3

    Okyanusun en derin noktası Challenger Deep, deniz seviyesinin ne kadar altındadır?

    Cevabı gör

    Doğru cevap: 10,9 km

    Okyanusun en derin noktası Challenger Deep, deniz seviyesinin 10,9 km altındadır. Kaynak: the Guardian

  2. Soru 2/3

    Okyanusta aşağı inerken yaklaşık hangi derinlikten sonra tam karanlık başlar?

    Cevabı gör

    Doğru cevap: Yaklaşık 1.000 metreden sonra

    Aşağı inerken yaklaşık 1.000 metreden sonra tam bir karanlık başlar. Kaynak: the Guardian

  3. Soru 3/3

    Okyanusun en derin noktasına inen bir araştırma ekibinin dipte ilk gördüğü şey neydi?

    Cevabı gör

    Doğru cevap: Bir bira şişesi

    İnsanın izi de oraya ulaşmış: dibe inen bir araştırma ekibinin ilk gördüğü şey bir bira şişesiydi. Kaynak: the Guardian

Faydalı mıydı?

Kaynaklar

  1. the Guardian, “Oceanographer Dawn Wright: ‘When we reached the bottom, we saw a beer bottle’” (2024)
  2. Scientific American, “"Bomb Carbon" Has Been Found in Deep-Ocean Creatures” (2019)
  3. BBC, “Sea floor survey reveals deep hole” (2003)
Tüm kaynaklar (8)
  1. BBC, “New record for deepest fish” (2014)
  2. Frontiers in microbiology, “A New Protocruzia Species (Ciliophora: Protocruziida) Isolated From the Mariana Trench Area” (2021)
  3. Marine drugs, “Bioactive Metabolites from the Mariana Trench Sediment-Derived Fungus Penicillium sp. SY2107” (2020)
  4. Nature, “Self-powered soft robot in the Mariana Trench” (2021)
  5. USGS, “Understanding plate motions [This Dynamic Earth, USGS]”

Bu yazı yapay zekâ desteğiyle hazırlandı, editör kontrolünden geçti. Bir hata gördüysen bize yaz.