Depremler nasıl oluşur?
Yer neden sarsılır?
Depremlerin nedenini ilk doğru anlatanlardan biri, 1760’ta Britanyalı mühendis John Michell oldu. Michell’e göre depremler ve yaydıkları enerji dalgaları, yerin kilometrelerce altında yer değiştiren kaya kütlelerinden kaynaklanıyordu. Fayların depremlerin kaynağı olduğu ise ancak 1855’te anlaşıldı.
Fayın kırılmaya başladığı yeraltındaki noktaya depremin iç merkezi (hiposantır) denir. Yüzeyde, iç merkezin tam üstündeki noktanın adı ise dış merkezdir (episantır). Depremlerin çoğu yüzeyden 80 km’den daha sığ derinliklerde olur.
Levhalar ne kadar hızlı hareket eder?
ABD’deki San Andreas Fay Zonu boyunca hareket, son 3 milyon yılda ortalama yılda 56 mm olmuş. Bu, tırnaklarımızın uzama hızıyla aşağı yukarı aynı. San Andreas da tek parça bir fay değil, birçok bölümden oluşan bir fay zonu ve hareket bu bölümlerin herhangi birinde olabilir.
Bir levhanın ötekinin altına dalmasına dalma-batma denir: okyanus levhası kıta levhasıyla çarpışıp onun altına iner. En derin depremler genellikle bu sınırlarda, yüzeyin 750 km altına kadar inen derinliklerde olur. Levhalar birbirinden de uzaklaşabilir: Doğu Afrika Yarık Sistemi, bir kıta levhasının iki parçaya ayrılmaya çalıştığı nadir bir örnek.
Depremler en çok nerede olur?
Depremlerin ve volkan patlamalarının çoğu levha sınırlarında görülür. Pasifik Okyanusu’nu çevreleyen Ateş Çemberi, dünyadaki depremlerin yaklaşık %90’ına ev sahipliği yapar. Depremlerin %5-6’sının görüldüğü ikinci en hareketli bölge ise Akdeniz bölgesinden doğuya, Türkiye, İran ve kuzey Hindistan boyunca uzanan Alpide kuşağıdır.
Dünyada her yıl ölçülebilen yaklaşık 500.000 deprem olduğu tahmin ediliyor. Bunların 100.000 kadarı hissedilir, yalnızca 100’ü hasar verir. Yaygın bir inanışın aksine “deprem havası” diye bir şey bilinmiyor: depremler soğuk, sıcak ya da yağmurlu havalarda istatistiksel olarak eşit dağılır.

Gerilim fay boyunca nasıl aktarılır?
Dr. Ross Stein’ın görüşüne göre bir deprem olduğunda fay boyunca birikmiş gerilimin bir kısmı fay hattı boyunca aktarılıyor. Stein bu fikre, 1992’de California’daki Landers depreminden 3 saat sonra 67 km ötede ikinci bir deprem olunca ulaştı.
Prof. Geoffrey King ise kuzey Türkiye’deki Kuzey Anadolu Fayı’nın döngüsel davranışını inceledi. Bunun için Landers ile Big Bear depremleri arasındaki bağlantıyı gösteren modelden yararlandı. Bölgede depremler doğudan batıya doğru ilerlemiş, her döngünün sonunda bir sessizlik dönemi gelmişti. İncelediği ilk deprem 1939’daki Erzincan depremiydi; batıdaki Tokat’ta 1942’de, Adapazarı’nda 1967’de deprem oldu. Bu depremler arasında saatler değil yıllar olduğu için artçı sarsıntı sayılmadılar. Ağustos 1999’da İzmit’te yalnızca 45 saniye süren, çok güçlü bir deprem oldu ve birçok insan hayatını kaybetti.
Sarsıntı bize nasıl ulaşır?
Depremin yaydığı en hızlı dalga P dalgasıdır, bu yüzden bir yere ilk o ulaşır. P dalgası, yayıldığı yönde malzemeyi bir sıkıştırıp bir genişletir. Deprem dalgalarının çoğunun frekansı 20 Hz’in altında olduğundan dalgaların kendisi genellikle duyulmaz. Deprem sırasında duyulan uğultunun çoğu, binaların ve içindeki eşyaların hareketinden gelir.
Deprem dalgaları Dünya’nın içini de gösterdi: 1906’da R. D. Oldham deprem kayıtlarından Dünya’nın çekirdeğini keşfetti. Dış çekirdek sıvı olduğu için depremin yaydığı kayma dalgası enerjisini iletmez.
Büyüklük ve şiddet aynı şey mi?
Büyüklük, depremin boyunun ölçülen değeridir ve nerede olursanız olun aynıdır. Şiddet ise depremin yarattığı sarsıntının ölçüsüdür ve yerden yere değişir.
Richter ölçeği 1935’te ortaya kondu ve sismografın kaydettiği dalga genliğine dayanır. Bu ölçekte büyüklük 1 arttığında, aynı uzaklıkta kaydedilen sarsıntının genliği 10 kat artar. Moment büyüklüğü yöntemini 1977’de Hiroo Kanamori, California Teknoloji Enstitüsü’nde geliştirdi. Bugün dünyada en çok önerilen ölçek moment büyüklüğüdür. Diğer ölçekler çok büyük depremlerde doyuma ulaşabilir, yani belli bir noktadan sonra artmayı bırakıp depremi olduğundan küçük gösterebilir. Kaydedilen en büyük deprem, Mayıs 1960’ta Şili’de olan 9,5 büyüklüğündeki depremdir.
Bilim insanları depremi önceden bilebilir mi?
Bir depremin ne zaman olacağını kesin olarak söylemek mümkün değil. ABD Ulusal Araştırma Konseyi’nin 2003 tarihli raporuna göre derindeki deprem kaynaklarındaki gerilim doğrudan ölçülemiyor, yalnızca modellerden çıkarılabiliyor. King’e göre binalar iyileştirilebilir, yapım yöntemleri değiştirilebilir.
Kendini sına
Yazıdan üç soru. Cevabını seç, hemen öğren.
Soru 1/3
Pasifik Okyanusu'nu çevreleyen Ateş Çemberi, dünyadaki depremlerin yaklaşık ne kadarına ev sahipliği yapar?
Pasifik Okyanusu'nu çevreleyen Ateş Çemberi, dünyadaki depremlerin yaklaşık %90'ına ev sahipliği yapar. Kaynak: USGS
Cevabı gör
Doğru cevap: Yaklaşık %90'ına
Pasifik Okyanusu'nu çevreleyen Ateş Çemberi, dünyadaki depremlerin yaklaşık %90'ına ev sahipliği yapar. Kaynak: USGS
Soru 2/3
Kaydedilen en büyük depremin büyüklüğü kaçtır?
Kaydedilen en büyük deprem, Mayıs 1960'ta Şili'de olan 9,5 büyüklüğündeki depremdir. Kaynak: USGS
Cevabı gör
Doğru cevap: 9,5
Kaydedilen en büyük deprem, Mayıs 1960'ta Şili'de olan 9,5 büyüklüğündeki depremdir. Kaynak: USGS
Soru 3/3
Bir depremin büyüklüğü, bulunduğunuz yere göre değişir mi?
Büyüklük, depremin boyunun ölçülen değeridir ve nerede olursanız olun aynıdır. Kaynak: USGS
Cevabı gör
Doğru cevap: Hayır, nerede olursanız olun aynıdır
Büyüklük, depremin boyunun ölçülen değeridir ve nerede olursanız olun aynıdır. Kaynak: USGS


