Bilim ve Doğa

Gelgit nasıl oluşur?

Gelgitleri ne oluşturur?

Kütleçekimi, gelgitleri oluşturan başlıca kuvvetlerden biridir. 1687’de Isaac Newton, okyanus gelgitlerinin Güneş ile Ay’ın Dünya’nın okyanusları üzerindeki kütleçekim etkisinden kaynaklandığını açıkladı. Gelgitler, Dünya’nın okyanuslarının hareketini etkileyen kuvvetlerin sonucudur.

Çoğu insan gelgitleri düzenli ve öngörülebilir sanır. Gelgitler, kıyı sularının Ay ve Güneş’in kütleçekimsel çekmesiyle yükselip alçalmasıdır ve denizci gelgit tablolarıyla dakikasına kadar öngörülebilir. Düzenli Ay gelgiti günde yaklaşık iki kez gerçekleşir.

Ay neden Güneş’ten baskın?

Cisimlerin kütlesi ne kadar büyük ve birbirine ne kadar yakınsa aralarındaki kütleçekimi o kadar büyüktür. Dünya’daki gelgit kuvvetleri söz konusu olduğunda, iki cisim arasındaki uzaklık genellikle kütlelerinden daha belirleyicidir. Newton’un evrensel çekim yasasına göre iki cisim arasındaki kütleçekimi, kütleleriyle doğru, aralarındaki uzaklığın karesiyle ters orantılıdır.

Güneş, Ay’dan 27 milyon kat daha kütleli olmasına rağmen Dünya’ya Ay’dan 390 kat daha uzaktır. Bu yüzden Güneş’in gelgit oluşturma kuvveti Ay’ınkinin yaklaşık yarısı kadardır ve Dünya’nın gelgitlerini etkileyen baskın kuvvet Ay’dır.

Gelgit oluşturan kuvvetler, gelgiti oluşturan cisme olan uzaklığın küpüyle ters orantılı olarak değişir. Kütleçekimi kuvvetleri ise yalnızca cisimler arasındaki uzaklığın karesiyle ters orantılı olarak değişir.

Düşük gelgit sırasında sığlıkta karaya oturmuş çok sayıda tekne ve sahil şeridi.
Fotoğraf: FoxyOrange, CC BY-SA 3.0.

Gelgitler değişebilir mi?

Okyanus bilimciler, dünyanın birçok yerinde gelgitlerin, gök cisimleri arasındaki etkileşimlerle açıklanamayan biçimlerde belirgin değişimler geçirdiğini yeni fark etmeye başladı. Ems gibi nehir kanallarını taramak ya da kıyı sulak alanlarını doldurmak, gelgitlerde kaymalara yol açabilir. Bazı yerlerde gelgit aralığı artarken bazılarında azalır.

Mühendisler onlarca yıl önce, yeni yapılan gemiler yukarı havzadaki bir tersaneden yola çıkıp gezebilsin diye Ems’in bazı bölümlerini taramaya başlamıştı. Bu değişiklikler gelgitlerin ritmini de değiştirdi. Değişen gelgitler nehirdeki tortuyu karıştırdı ve suyu bulandırdı. Son 120 yılda Ems nehri ağzında gelgit aralığı, yani yüksek ve alçak gelgit arasındaki fark, beş katına çıktı.

Küresel ısınma buz örtülerini eritiyor ve okyanusların hacminin genişlemesine yol açıyor. Birçok kıyı kentinde deniz suyu artık şimdiye kadarki en yüksek seviyede kıyıya vuruyor. Belki de en büyük sorun, değişen gelgitlerin deniz seviyesi yükselmesinin risklerine nasıl katkı yapabileceğidir.

Okyanus bilimci Ivan Haigh’e göre gelgit aralığı artıyorsa bu sorun daha da kötüleşir. Kayan gelgitlerin yüz milyonlarca kıyı sakini için büyük sonuçları var.

Kendini sına

Yazıdan üç soru. Cevabını seç, hemen öğren.

  1. Soru 1/3

    Dünya'nın gelgitlerini etkileyen baskın kuvvet hangisidir?

    Cevabı gör

    Doğru cevap: Ay'ın etkisi

    Güneş'in gelgit oluşturma kuvveti Ay'ınkinin yaklaşık yarısıdır; baskın kuvvet Ay'dır. Kaynak: NOAA

  2. Soru 2/3

    Ems nehri ağzında son 120 yılda gelgit aralığına ne oldu?

    Cevabı gör

    Doğru cevap: Beş katına çıktı

    Ems nehri ağzında gelgit aralığı son 120 yılda beş katına çıktı. Kaynak: BBC

  3. Soru 3/3

    Dünya'daki gelgit kuvvetlerinde genellikle hangisi daha belirleyicidir?

    Cevabı gör

    Doğru cevap: İki cisim arasındaki uzaklık

    Gelgit kuvvetlerinde iki cisim arasındaki uzaklık genellikle kütlelerinden daha belirleyicidir. Kaynak: NOAA

Faydalı mıydı?

Kaynaklar

  1. NOAA, “What Causes Tides - Tides and Water Levels: NOAA's National Ocean Service Education”
  2. NASA, “Ocean Tides and Magnetic Fields” (2016)
  3. BBC, “How humans are altering the tides of the oceans” (2020)

Bu yazı yapay zekâ desteğiyle hazırlandı, editör kontrolünden geçti. Bir hata gördüysen bize yaz.