Dünya ve Kültür

Saat dilimleri neden var?

Her kasaba kendi saatini kullanırken

Demiryolundan önce kasabalar ve şehirler saati yerel öğle vaktine, yani Güneş’in en yüksek konumuna göre tutuyordu. 1883’te saat dilimleri kurulmadan önce Kuzey Amerika’da 144’ten fazla yerel saat vardı. Komşu kasabalar arasındaki saat farkları, bir yerden ötekine gitmek günler sürerken önemli değildi.

Demiryolları çoğalınca hızlı yolculuk mümkün oldu ve yolcular bazen yola çıktıkları yerel saatten daha erken bir yerel saate varabildi. Saatlerde standart olmadığı için tren çizelgelerini düzenlemek zordu; bu da kaçırılan aktarmalara ve çarpışmalara yol açtı.

Demiryolları neden standart saat istedi?

1849’da New England’ın demiryollarında Boston saati, Worcester saati, Springfield saati gibi çok fazla saat standardı vardı. Tren ve saat sayısının artması tren kazalarını yaygınlaştırdı; 1831 ile 1853 arasında 97 kaza yaşandı. Harvard Koleji Gözlemevi’nden gelen bir zaman sinyali, 1849’dan itibaren 43 yıl boyunca fiilen Amerika’nın ilk saat dilimini yarattı. Demiryolları arasındaki ilk gönüllü saat anlaşması, 1853’te Pawtucket yakınında olan bir kazadan sonra zorunlu oldu. Tek bir standart saatin yayılmasına telgraf yardımcı oldu.

Ağaç ve tuğla duvarın önünde, ana meridyen çizgisini işaretleyen paslanmaz çelik halkalı bir heykel.
Fotoğraf: Apletters, CC BY-SA 3.0.

Dünya 24 dilime nasıl bölündü?

On dokuzuncu yüzyılın sonlarında farklı ülkeler boylam için farklı meridyenler kullanıyordu. Bunların arasında Greenwich meridyeni en popüler olanıydı. 1840’larda İngiltere, İskoçya ve Galler için tek bir demiryolu standart saati gelişti ve yerel saatlerin yerini aldı. Greenwich’teki Kraliyet Gözlemevi 1852’de zamanı telgrafla iletmeye başladı ve 1855’e gelindiğinde İngiltere’nin çoğu Greenwich saatini kullanıyordu. Greenwich Ortalama Saati (GMT) sonradan dünya için önemli ve tanınmış bir zaman referansı oldu. Gemi taşımacılığı tek bir ana meridyenin belirlenmesinden büyük fayda sağlayacaktı. Konu 1884’te Washington’da yapılan bir konferansta çözüldü ve Greenwich’ten geçen meridyen başlangıç meridyeni olarak kabul edildi.

Bir günde 24 saat ve Dünya çevresinde 360 derece boylam olduğundan, dünyanın 24 saat diliminin ortalama 15 derece genişliğinde olması gerekir. Bölge sınırları düz değildir; çünkü yerel nüfusların rahatlığı ve istekleri için ayarlanmıştır.

1876’da Kanadalı demiryolu mühendisi Sandford Fleming bir treni kaçırdı. Fleming’in ilk fikri bölgeleri saat dilimlerine ayırmak değil, çizelgeyi 24 saatlik bir saate koymaktı. Fleming dünyayı her biri 15 derece boylamı kapsayan ve komşusundan bir saat farklı olan 24 yerel saat dilimine bölmeyi önerdi. ABD’de standart saat sistemi, Mart 1918’de Kongre kararıyla resmî oldu.

Atom saatleri ve UTC

Çok hassas atom saatleri ortaya çıkınca bilim insanları, Dünya’nın hareketine dayalı zaman ölçümünün yetersiz olduğunu fark etti. 1 Ocak 1972’de yeni Eş Güdümlü Evrensel Zaman (UTC) uluslararası alanda yürürlüğe girdi. UTC atom saatlerinin hızıyla çalışır; atom zamanı ile Dünya’ya dayalı zaman arasındaki fark bir saniyeye yaklaşınca UTC’de bir saniyelik ayar (artık saniye) yapılır.

Saat dilimleri neden düzgün değil?

Kuramsal olarak dünya, her biri bir öncekinden bir saat farklı olan 24 eşit saat dilimine bölünmelidir. Saat dilimleri artık çok daha düzensizdir ve bazen gerçekten tuhaf görünür; çünkü gerçek dünyadaki siyasi, coğrafi ve toplumsal değişikliklerden etkilenir. 2011 tarihli bir habere göre Rusya’da saat dilimi sayısı 11’den dokuza inmişti.

Hindistan’ın tek saat dilimi İngiliz yönetiminden kalan bir mirastır ve birliğin simgesi sayılır. Hindistan doğudan batıya yaklaşık 3.000 km uzanır ve yaklaşık 30 derece boylamı kapsar; bu, ortalama Güneş zamanında iki saatlik farka karşılık gelir. Hindistan’ın doğusunda Güneş, uzak batıdakinden yaklaşık iki saat önce doğar.

Bir iktisatçının araştırmasına göre günbatımındaki bir saatlik gecikme çocukların uykusunu 30 dakika azaltıyor. Assam’daki çay bahçeleri saatlerini uzun süredir Hindistan standart saatinin bir saat ilerisine kurar.

Kendini sına

Yazıdan üç soru. Cevabını seç, hemen öğren.

  1. Soru 1/3

    Demiryolundan önce kasabalar ve şehirler saati neye göre tutardı?

    Cevabı gör

    Doğru cevap: Yerel öğle vaktine, yani Güneş'in en yüksek konumuna göre

    Demiryolundan önce kasabalar ve şehirler saati yerel öğle vaktine, yani Güneş'in en yüksek konumuna göre tutuyordu. Kaynak: Smithsonian Magazine

  2. Soru 2/3

    Greenwich'ten geçen meridyen, hangi yılda ve nerede yapılan konferansta başlangıç meridyeni olarak kabul edildi?

    Cevabı gör

    Doğru cevap: 1884'te Washington'da

    Konu 1884'te Washington'da yapılan bir konferansta çözüldü ve Greenwich'ten geçen meridyen başlangıç meridyeni olarak kabul edildi. Kaynak: NIST

  3. Soru 3/3

    Hindistan'ın doğusu ile batısı arasında ortalama Güneş zamanında yaklaşık kaç saatlik fark vardır?

    Cevabı gör

    Doğru cevap: İki saatlik

    Hindistan doğudan batıya yaklaşık 3.000 km uzanır; bu, ortalama Güneş zamanında iki saatlik farka karşılık gelir. Kaynak: BBC

Faydalı mıydı?

Kaynaklar

  1. Smithsonian Magazine, “Sandford Fleming Sets the World’s Clock” (2011)
  2. rosap.ntl.bts.gov, “History of Time Zones and Daylight Saving Time (DST)” (2023)
  3. Harvard Üniversitesi, “America’s first time zone” (2011)
  4. NIST, “A Walk Through Time - World Time Scales” (2009)
  5. BBC, “About Time: Russia's time zones” (2011)
  6. BBC, “How India's single time zone is hurting its people” (2019)

Bu yazı yapay zekâ desteğiyle hazırlandı, editör kontrolünden geçti. Bir hata gördüysen bize yaz.