Dünya ve Kültür

Mount St. Helens 1980'de nasıl patladı?

Uyarı belirtileri

Mount St. Helens’in ilk etkinlik belirtisi 16 Mart 1980’de bir dizi küçük depremle geldi. 27 Mart’ta yüzlerce depremden sonra yanardağ 100 yıldan uzun süredir ilk püskürmesini yaptı. Buhar patlamaları, yanardağın zirvesindeki buz örtüsünde 60 ile 75 metre genişliğinde bir krater açtı.

Magma yanardağın içine girerken kuzey yamaçta bir şişkinlik gelişti. 17 Mayıs’a gelindiğinde yanardağı 10.000’den fazla deprem sarsmıştı ve kuzey yamaç yaklaşık 140 metre dışarı doğru büyümüştü. Bu kadar çarpıcı bir biçim değişimi, erimiş kayanın yanardağın içinde yükseldiğine dair güçlü bir kanıttı.

18 Mayıs sabahı

18 Mayıs 1980’de sabah 8:32’de 5,1 büyüklüğünde bir deprem oldu. Depremle aynı anda yanardağın kuzey şişkinliği ve zirvesi dev bir heyelanla kaydı. Bu heyelan, kayıtlı Dünya tarihindeki en büyük çığ yıkıntısıydı. Heyelan, yanardağın içinde büyümüş çok sıcak ve çok yüksek basınçlı bir magma kütlesinin bir kısmını da kaldırdı.

Mavi gökyüzü önünde, kar kaplı Mount St. Helens'in kraterinden yükselen gri buhar ve kül sütunu
Fotoğraf: Lyn Topinka, Kamu malı.

Yana doğru patlama

Zirvenin kalkması yanardağın üstündeki basıncı bir anda düşürdü. Sistemdeki sıcak su buhara dönüşüp patlayıcı biçimde genişleyerek yana doğru bir patlama başlattı. Heyelanı yakalayan yana doğru patlama, saatte en az 300 mile hızlandı. Yana doğru patlama, kuzeye doğru yaklaşık 30 kilometre uzunluğunda bir alanı harap etti.

Kül sütunu ve çamur akıntıları

Birkaç dakika sonra eski zirve kraterinden bir patlama bulutu yükselmeye başladı. Bulut 15 dakikadan kısa sürede 24 kilometreden yüksek bir yüksekliğe ulaştı. Patlama dokuz saatten uzun süre yükselen bir kül sütununu besledi. Magma yükselip kabarcık oluşturarak patlayıcı biçimde püskürdü ve dokuz saat süren bir Plinius püskürmesine yol açtı.

Rüzgârlar külü yüzlerce mil öteye taşıdı. Lahar denen volkanik çamur akıntıları büyük kayaları ve kütükleri taşıdı. Bu olaylar 57 ölüme yol açtı ve ABD’nin bitişik eyaletlerinin kayıtlı tarihindeki en kötü volkanik felaket oldu.

Bilime etkisi

Mount St. Helens, modern volkanoloji kullanılarak incelenen ilk büyük patlayıcı püskürmeydi. Püskürme patlayıcı püskürmeleri incelemeye ve uyarı sistemlerini geliştirecek izleme çabalarına ilgiyi hızlandırdı. 1980’den önce bilim insanları yanardağ tehlike çalışmaları, izleme ve temel araştırma arasında keskin ayrımlar görüyordu. Püskürme, bilim insanlarını daha bütünleşik biçimde birlikte çalışmaya zorladı. Bugün uydular dahil birçok alet, yanardağlardaki depremleri, biçim değişimini ve gazları izleyebiliyor.

Kendini sına

Yazıdan üç soru. Cevabını seç, hemen öğren.

  1. Soru 1/3

    Mount St. Helens'te 18 Mayıs 1980'de sabah 8:32'de ne oldu?

    Cevabı gör

    Doğru cevap: 5,1 büyüklüğünde bir deprem oldu

    18 Mayıs 1980'de sabah 8:32'de 5,1 büyüklüğünde bir deprem oldu. Kaynak: USGS

  2. Soru 2/3

    Heyelan hakkında hangisi doğrudur?

    Cevabı gör

    Doğru cevap: Kayıtlı Dünya tarihindeki en büyük çığ yıkıntısıydı

    Heyelan, kayıtlı Dünya tarihindeki en büyük çığ yıkıntısıydı. Kaynak: USGS

  3. Soru 3/3

    Bu püskürme bilim açısından neden önemliydi?

    Cevabı gör

    Doğru cevap: Modern volkanoloji kullanılarak incelenen ilk büyük patlayıcı püskürmeydi

    Mount St. Helens, modern volkanoloji kullanılarak incelenen ilk büyük patlayıcı püskürmeydi. Kaynak: USGS

Faydalı mıydı?

Kaynaklar

  1. USGS, “1980 Cataclysmic Eruption”
  2. USGS, “Mount St. Helens’ 1980 Eruption Changed the Future of Volcanology”

Bu yazı yapay zekâ desteğiyle hazırlandı, editör kontrolünden geçti. Bir hata gördüysen bize yaz.