Bilim ve Doğa

Mars neden kırmızı? Kızıl gezegenin rengi

Kızıl gezegen adını nereden alır?

Eski Romalılar gezegene, kızıl rengi kanı hatırlattığı için savaş tanrılarının adını verdi. Başka uygarlıklar da gezegeni bu özelliğiyle adlandırdı; örneğin Mısırlılar ona “kızıl olan” anlamına gelen “Her Desher” adını verdi. Mars’ın bugün de sık sık “Kızıl Gezegen” diye anılmasının nedeni, toprağındaki demir minerallerinin oksitlenmesi, yani paslanmasıdır. Mars’ın rengi üzerine yeni bir çalışmanın baş yazarı Adam Valantinas, Mars’ın neden kırmızı olduğu sorusunun yüzlerce, belki binlerce yıldır düşünüldüğünü hatırlatıyor.

Mars gerçekten kırmızı mı?

Mars aslında birçok renge sahiptir; yüzeyde kahverengi, altın sarısı ve açık kahve tonları görülür. Mars’ın tozunun, aralarında demir oksitlerin de bulunduğu farklı minerallerin bir karışımı olduğu biliniyor. Toz havada asılı kaldığı için Mars’ta gökyüzü, Dünya’daki tanıdık mavi yerine puslu ve kırmızı görünürdü.

Mars’ta rüzgârlar zaman zaman gezegenin büyük bölümünü kaplayan toz fırtınaları oluşturacak kadar güçlenir. Böyle fırtınalardan sonra tozun tamamen yere inmesi aylar sürebilir.

Mars yüzeyindeki kayalık arazi ve tepeler
Fotoğraf: NASA/JPL, Kamu malı.

Yeni bir çalışma: ferrihidrit

Nature Communications dergisinde yayımlanan bir çalışma, tozdaki demir oksitlerden biri olan ferrihidritin gezegenin renginin nedeni olabileceğini öne sürüyor. Çalışmaya göre ferrihidrit soğuk su varlığında ve hematit gibi daha önce düşünülen minerallerden daha düşük sıcaklıklarda oluşur. Araştırmacılara göre bu, Mars’ın milyarlarca yıl önce, kuru bir ortama dönüşmeden önce sıvı suyu barındırabilecek bir ortamı olmuş olabileceğine işaret ediyor.

Araştırmacılar Mars’ın yörüngesindeki ve yüzeyindeki araçlardan gelen ölçümleri, ışığın ferrihidrit ve başka minerallerle nasıl etkileştiğini sınayan laboratuvar deneyleriyle karşılaştırdı. Laboratuvarda hazırlanan yapay Mars tozu, ferrihidrit ile öğütülmüş bazaltın karışımından oluşuyordu; tanecikler bir mikrometreden küçüktü. Bu tozun toprak sarısı rengi, demir bakımından zengin ferrihidritin tipik rengidir. Valantinas, Mars’ın kırmızılığının nedeni olarak ferrihidriti ilk kez kendilerinin düşünmediğini, ama artık bunu daha iyi sınayabildiklerini söylüyor. Araştırmacılar, analizlerine göre ferrihidritin tozun her yerinde ve büyük olasılıkla kaya oluşumlarında da bulunduğunu düşünüyor.

Ferrihidritin oluşabilmesi için havadan ya da başka kaynaklardan gelen oksijenin ve suyun demirle tepkimeye girebildiği koşullar gerekir. Bu koşullar Mars’ın bugünkü kuru ve soğuk ortamından çok farklıydı. Bugünkü atmosfer ise yüzeyde sıvı suyun uzun süre kalamayacağı kadar soğuk ve incedir. Valantinas’a göre Mars’ın rüzgârları bu tozu her yere yayarak gezegenin tanıdık kızıl görünümünü oluşturdu. Ekibin önerdiği oluşum modelinin doğru olup olmadığı ancak Mars’tan alınan örnekler Dünya’ya getirilip incelendiğinde kesin olarak sınanabilecek.

Mars neden Dünya’dan daha paslı?

Mars’ın dış katmanlarında Dünya’dakinin iki katından fazla demir oksit bulunur. Oysa gezegen bilimcilerin çoğu iki gezegenin aynı malzemelerden oluştuğunu düşünüyor.

Bayreuth Üniversitesi’nden David Rubie ve ekibinin 2004’te yayımlanan çalışmasına göre genç Dünya’nın içindeki yoğun ısı, demir oksidin büyük kısmını erimiş metal demire dönüştürecek kadar yüksekti. Araştırmacılara göre Mars daha küçük olduğu için bu sıcaklıklara hiç ulaşmadı. Bu yüzden gezegenin üst katmanlarında daha çok demir oksit kaldı ve Mars kendine özgü kızıl kahverengi tonunu kazandı. Ekibin hesabına göre bu süreç Dünya’nın dış mantosunda yalnızca yüzde 8 demir oksit bıraktı. Deneyler Mars için yaklaşık yüzde 18 demir oksit içeren katı bir dış manto öngörüyor; bu oran Mars jeolojisindeki gözlemlerle örtüşüyor.

Kendini sına

Yazıdan üç soru. Cevabını seç, hemen öğren.

  1. Soru 1/3

    Mars'ın kızıl görünmesinin nedeni nedir?

    Cevabı gör

    Doğru cevap: Kayalarındaki, toprağındaki ve tozundaki demirin paslanması

    Mars'ın kızıl görünmesinin nedeni, kayalarındaki, toprağındaki ve tozundaki demirin oksitlenmesi, yani paslanmasıdır. Kaynak: NASA

  2. Soru 2/3

    Mars'ın dış katmanlarında Dünya'dakine göre ne kadar demir oksit bulunur?

    Cevabı gör

    Doğru cevap: İki katından fazla

    Mars'ın dış katmanlarında Dünya'dakinin iki katından fazla demir oksit bulunur. Kaynak: Nature Publishing Group

  3. Soru 3/3

    Mars'taki büyük toz fırtınalarından sonra tozun tamamen yere inmesi ne kadar sürebilir?

    Cevabı gör

    Doğru cevap: Aylar

    Böyle fırtınalardan sonra tozun tamamen yere inmesi aylar sürebilir. Kaynak: NASA

Faydalı mıydı?

Kaynaklar

  1. NASA, “Mars: Facts” (2017)
  2. NASA, “NASA: New Study on Why Mars is Red Supports Potentially Habitable Past” (2025)
  3. Nature Publishing Group, “How Mars got its rust” (2004)

Bu yazı yapay zekâ desteğiyle hazırlandı, editör kontrolünden geçti. Bir hata gördüysen bize yaz.