Bilim ve Doğa

Ay tutulması nedir ve nasıl olur? Kanlı ay nedir?

Ay tutulması nedir?

Ay tutulmasında Dünya’nın gölgesi Ay’ı örter. Dünya, Güneş ile Ay’ın tam arasında olduğunda Dünya’nın gölgesi Ay’ın yüzeyine düşer ve onu loşlaştırır. Ay tutulmaları dolunay evresinde olur. Gölge bazen Ay’ın yüzeyini birkaç saat boyunca kırmızıya çevirir. Her ay tutulması Dünya’nın yarısından görülebilir.

Güneş tutulmasında ise Ay, Güneş’i görüş alanımızdan engeller. Güneş tutulmaları da ay tutulmaları kadar sık olur, ama her seferinde Dünya’nın o kadar küçük bir bölgesinden görülür ki birine rastlamak çok daha nadirdir.

Neden her ay olmaz?

Yılda dört ila yedi kez Dünya, Ay ve Güneş uygun biçimde hizalanarak tutulma denen gölge gösterisini oluşturur. Ay’ın Dünya çevresindeki yörüngesi, Dünya’nın Güneş çevresindeki yörüngesine göre eğiktir; her ay tutulma yaşamamamızın, tutulmaların ara sıra olmasının nedeni bu eğimdir. Ay’ın yörüngesi, Dünya’nın Güneş çevresindeki yörünge düzlemine göre yaklaşık 5 derece eğiktir.

Koyu gökyüzünde, birkaç yıldızın görüldüğü bir sahnede kızıl turuncu renkte tutulmuş Ay.
Fotoğraf: Denis Doukhan, CC0.

Tutulma çeşitleri

Tam ay tutulmasında Ay, Dünya’nın gölgesinin iç kısmına, yani umbraya girer. Dünya’nın atmosferinden geçen güneş ışığının bir kısmı Ay’ın yüzeyine ulaşır ve onu hafifçe aydınlatır.

Güneş, Dünya ve Ay’ın hizası kusurluysa Ay, Dünya’nın umbrasının yalnızca bir bölümünden geçer. Gölge büyür, sonra küçülür, ama Ay’ı hiçbir zaman tamamen kaplamaz.

Yarı gölgeli tutulmada Ay, Dünya gölgesinin soluk dış kısmı olan penumbradan geçer; Ay o kadar az kararır ki fark etmek zor olabilir.

Kanlı ay nedir? Ay neden kızıl görünür?

Ay tutulması sırasında Ay’ın kırmızımsı turuncuya dönmesi “Kanlı Ay” (Blood Moon) olarak da anılır. Mavi ve mor gibi kısa dalga boylu renkler, kırmızı ve turuncu gibi uzun dalga boylu renklerden daha kolay saçılır. Uzun dalga boyları Dünya’nın atmosferinden geçip kısa dalga boyları saçıldığı için Ay, tutulma sırasında turuncumsu ya da kırmızımsı görünür. Tutulma sırasında Dünya’nın atmosferinde ne kadar çok toz ya da bulut varsa Ay o kadar kırmızı görünür.

Gezegenimizin engellemediği güneş ışığı, Ay’ın yüzeyine giderken Dünya atmosferinin kalın bir diliminden süzülür. Gökyüzünü mavi, gün batımlarını kırmızı yapan olayın aynısı, tutulma sırasında Ay’ın kırmızımsı turuncuya dönmesine yol açar.

Gün doğumunda ve gün batımında Güneş ufka yakınken ışık, yerdeki gözlemcilere Dünya’nın atmosferinde daha uzun, alçak açılı bir yoldan ulaşır. Işığın daha mavi kısmı uzakta (orada hâlâ gündüzdür) saçılır; gözümüze yalnızca spektrumun sarıdan kırmızıya uzanan kısmı ulaşır. Sanki dünyadaki bütün gün doğumları ve gün batımları Ay’a yansıtılıyormuş gibidir.

Tutulmalar tekrarlanır mı?

Birbirini izleyen iki ay tutulması arasındaki süre 1, 5 ya da 6 ay evresi döngüsü (sinodik ay) olabilir. Saros, Keldaniler tarafından ay tutulmalarının tekrarlandığı bir aralık olarak ilk kez fark edildi. Bir Saros döngüsü yaklaşık 18 yıl 11 gün 8 saat sürer. Bir Saros 223 sinodik aya eşittir. Bir Saros döngüsüyle ayrılan iki tutulma benzer özellikler taşır. Saros döngüsünün tutulma tahmini için en büyük sakıncası, sonraki tutulmaların Dünya’nın farklı bölgelerinden görülmesidir.

Kendini sına

Yazıdan üç soru. Cevabını seç, hemen öğren.

  1. Soru 1/3

    Ay tutulmaları hangi Ay evresinde olur?

    Cevabı gör

    Doğru cevap: Dolunay

    Ay tutulmaları dolunay evresinde olur. Kaynak: NASA

  2. Soru 2/3

    Tutulma sırasında Dünya'nın atmosferinde daha çok toz ya da bulut varsa Ay nasıl görünür?

    Cevabı gör

    Doğru cevap: Daha kırmızı

    Tutulma sırasında Dünya'nın atmosferinde ne kadar çok toz ya da bulut varsa Ay o kadar kırmızı görünür. Kaynak: NASA

  3. Soru 3/3

    Ay'ın yörüngesi, Dünya'nın Güneş çevresindeki yörünge düzlemine göre yaklaşık kaç derece eğiktir?

    Cevabı gör

    Doğru cevap: Yaklaşık 5 derece

    Ay'ın yörüngesi, Dünya'nın Güneş çevresindeki yörünge düzlemine göre yaklaşık 5 derece eğiktir. Kaynak: NASA

Faydalı mıydı?

Kaynaklar

  1. NASA, “The Moon & Eclipses” (2023)
  2. NASA Goddard Uzay Uçuş Merkezi, “Periodicity of Lunar Eclipses”

Bu yazı yapay zekâ desteğiyle hazırlandı, editör kontrolünden geçti. Bir hata gördüysen bize yaz.