Bilim ve Doğa

Gökkuşağı renkleri: Gökkuşağı nasıl oluşur?

Işık su damlasının içinde ne yapar?

Gökkuşağı, güneş ışığının su damlacıklarında kırılması ve yansımasıyla oluşur. Gökkuşağı için havada asılı su damlacıkları gerekir; bu yüzden onu yağmurdan hemen sonra görürüz. Gökkuşağı, güneş ışığı, atmosfer koşulları ve izleyicinin konumu uygun olduğunda görülen optik bir olaydır.

Güneş ışığı su damlasının içine girerken biraz bükülür (kırılır), çünkü ışık suda havadakinden daha yavaş yol alır. Sonra ışık damlanın arka yüzünden yansıyıp geldiği yöne döner ve damladan çıkarken hızlandığı için yeniden bükülür.

Gökkuşağı renkleri ve sıralaması

Güneş ışığı birçok dalga boyundan, yani renkten oluşur; bu dalga boylarından bazıları su damlasına girerken diğerlerinden daha çok bükülür. Görünür ışığın en kısa dalga boylusu olan mor en çok, en uzun dalga boylusu olan kırmızı ise en az bükülür. Böylece ışık damladan çıktığında bütün dalga boylarına ayrılmış olur. Gökkuşağı renklidir, çünkü su damlaları küçük prizmalar gibi davranır; ışığın damlaya girerken ve çıkarken ne kadar büküleceği rengine bağlıdır.

Klasik renk sırası kırmızı, turuncu, sarı, yeşil, mavi, çivit mavisi ve mordur; kırmızının dalga boyu en uzun, morunki en kısadır. Gökkuşağında mor altta, kırmızı üstte yer alır. Isaac Newton yedi ayrı renk fikrini yaygınlaştırdı, ama gökkuşağı aslında gözün ayırt edebileceğinden çok daha fazla tonu içeren sürekli bir renk dizisidir. Modern tanımlar çoğunlukla çivit mavisini mavi ve morun içinde birleştirir.

Mavi gökyüzünde bulutların arasından geçen iki gökkuşağı yayı: alttaki parlak, üstteki daha soluk.
Fotoğraf: Ralph F. Kresge, Kamu malı.

Neden yay biçiminde görünür?

Gökkuşağının görünmesi için güneşin arkanızda olması ve bulutların güneşin önünden çekilmiş olması gerekir. Güneş arkanızdayken yalnızca sizinle damla ve güneş arasındaki açının yaklaşık 42 derece olduğu su damlaları gökkuşağına katkı verir. Bu açı kırmızı ışık için biraz farklı, mavi ışık için ise yine farklıdır. Kırmızı ve mavi yayı görmek için gökyüzünde farklı yerlere bakmak gerekir; bu yüzden renkler farklı büyüklükte yaylar olarak görünür.

Gökkuşağı aslında tam bir çemberdir, ama yerden onun yalnızca bir bölümünü görürüz. Uçaktan, uygun koşullarda çemberin tamamı görülebilir. Güneş yüksekteyken ufkun üstünde yalnızca küçük bir yay görünebilir.

Gökkuşağı gökyüzünde belirli bir yerde duran bir nesne değildir. Gökkuşağının ucuna gidilemez: nerede dursanız, gökkuşağı hep uzaktaki su damlalarının güneş ışığını yansıtıp bükmesiyle oluşur. Aslında herkes farklı bir gökkuşağı görür, çünkü herkesin güneşin tam karşısındaki noktası ve ufku farklıdır.

İkinci gökkuşağı ve başka çeşitler

Işık damlaların içinde iki kez yansırsa ikinci bir gökkuşağı belirir. İkinci gökkuşağı daha soluktur ve renk sırası terstir: kırmızı altta yer alır. İkinci gökkuşağında ışık damladan farklı bir açıyla çıkar (kırmızı için 42 derece yerine 50 derece); bu yüzden ikinci gökkuşağı birincinin üstünde görünür. İki gökkuşağı arasındaki bölge, gözlemciye doğru güneş ışığı saçılmadığı için daha koyu görünür; bu bölgeye Alexander bandı denir.

Sis, pus ya da bulutta oluşan sis gökkuşaklarında su damlacıkları yağmur damlalarından çok daha küçüktür; ışık dağılır ve renkler silikleşir. Bu yüzden sis gökkuşakları soluk ya da neredeyse renksiz görünür ve sıradan gökkuşaklarından daha geniştir. Gökkuşakları geceleri de, güneş ışığı yerine ay ışığıyla oluşabilir. Ay ışığıyla oluşan bu gökkuşakları nadirdir ve ışık renk algılayan koni hücrelerini harekete geçiremeyecek kadar sönük olduğu için çıplak gözle genellikle beyaz görünür.

Kendini sına

Yazıdan üç soru. Cevabını seç, hemen öğren.

  1. Soru 1/3

    Güneş ışığı su damlasına girerken hangi renk en az bükülür?

    Cevabı gör

    Doğru cevap: Kırmızı

    Görünür ışığın en kısa dalga boylusu olan mor en çok, en uzun dalga boylusu olan kırmızı ise en az bükülür. Kaynak: NOAA

  2. Soru 2/3

    İkinci (çift) gökkuşağında renk sırası birinciye göre nasıldır?

    Cevabı gör

    Doğru cevap: Ters: kırmızı altta yer alır

    İkinci gökkuşağı daha soluktur ve renk sırası terstir: kırmızı altta yer alır. Kaynak: NOAA

  3. Soru 3/3

    Güneş arkanızdayken, sizinle damla ve güneş arasındaki hangi açıdaki su damlaları gökkuşağına katkı verir?

    Cevabı gör

    Doğru cevap: Yaklaşık 42 derece

    Güneş arkanızdayken yalnızca sizinle damla ve güneş arasındaki açının yaklaşık 42 derece olduğu su damlaları gökkuşağına katkı verir. Kaynak: Illinois Üniversitesi Fizik Bölümü

Faydalı mıydı?

Kaynaklar

  1. NOAA, “What Causes a Rainbow?”
  2. Met Office, “Rainbows: optical wonders”
  3. Illinois Üniversitesi Fizik Bölümü, “Why are Rainbows Curved as Semicircles?”
  4. National Geographic Education, “Rainbow” (2026)

Bu yazı yapay zekâ desteğiyle hazırlandı, editör kontrolünden geçti. Bir hata gördüysen bize yaz.