Bilim ve Doğa

Kara delik nedir, nasıl oluşur?

Kara delik aslında nedir?

Kara delikler aslında delik değildir. Bunlar çok küçük alanlara sıkıştırılmış dev madde yığınlarıdır. Kara delik o kadar yoğundur ki yüzeyinin, yani olay ufkunun hemen altındaki kütle çekimi hiçbir şeyin, ışığın bile kaçamayacağı kadar güçlüdür. Olay ufku, Dünya’nın ya da Güneş’in yüzeyi gibi bir yüzey değildir; kara deliği oluşturan bütün maddeyi içine alan bir sınırdır.

Bir yıldızın son günleri

Kara delikler bazı yıldızların ömrünün sonunda oluşur. Bugün oluşan en küçük kara delikler, büyük kütleli bir yıldızın yakıtı bittiğinde doğar. Nükleer füzyon yavaşladıkça yıldızın dışa doğru basıncı azalır ve içe doğru kütle çekimi bu çekişmeyi kazanır. Yıldız büzülür ve kara deliğe dönüşecek kadar yoğunlaşabilir.

Yıldızı bir arada tutan enerji ortadan kalkar, yıldız kendi üzerine çöker ve bir patlama olur. Kara deliklerin bir türü, büyük kütleli yıldızların yakıtı bitip süpernova olarak patlamasıyla doğar.

Ancak bunun için bir alt sınır vardır: yıldızın kütlesi en az Güneş’inkinin sekiz katı olmalıdır. Daha hafif yıldızlar ya beyaz cüce ya da nötron yıldızı olur.

Tekillik ve olay ufku

Patlamadan geriye kalan ve kütlesi Güneş’in kütlesinin birçok katı olan bütün madde, sonsuz küçüklükte bir noktaya düşer. Bütün bu kütlenin hapsolduğu noktaya tekillik denir. Tekillik sonsuz küçük olabilir, ama etkisi muazzamdır.

Ortasında bir tekillik olan bir çember düşünün: çemberin içindeki kütle çekimi o kadar güçlüdür ki hiçbir şey, ışık bile oradan kaçamaz. Kara deliğin kara olmasının nedeni budur. Bu çembere olay ufku denir.

Bir uzay aracı olay ufkuna yaklaşsaydı, kütle çekimi kara deliğe yakın tarafta öbür taraftan çok daha güçlü olacağı için araç bir spagetti gibi uzayıp giderdi. Bunun teknik adı spagettileşmedir.

Uzayda dönen bir kara deliği ve etrafındaki manyetik alan çizgileri ile akresyon diskini gösteren sanatçı çizimi.
Fotoğraf: NASA/D. Berry, Kamu malı.

Başka oluşum yolları

Kara delikler başka yollarla da oluşabilir. Yıldız çöküşünün yanında, ağır cisimlerin birleşmesi de bugün kara deliklerin oluştuğu yollardan biridir.

Dev kara delikler

Büyük kara delikler, Güneş’in kütlesinin onlarca katından milyonlarca katına kadar kütleyi bir iğne ucundan küçük bir noktada tutabilir. Samanyolu büyüklüğündeki galaksilerin çoğunun merkezinde dev kara delikler vardır. Bizim galaksimizin merkezindeki dev kara deliğin kütlesi Güneş’in 4 milyon katıdır.

Evrenin ilk anlarında oluşmuş olabilirler

Bilim insanları, bazılarının kütlesi Dünya’nınkine yakın olan daha küçük “ilkel” kara deliklerin erken evrenin ilk kaotik anlarında oluşmuş olabileceğinden şüpheleniyor. Bilim insanları, evrenin doğduğu sırada uzayın ışık hızından daha hızlı genişlediği, kısa ama yoğun bir şişme evresi yaşandığını düşünüyor. Bu özel koşullarda, çevresinden daha yoğun olan bölgeler çökerek düşük kütleli ilkel kara delikleri oluşturmuş olabilir. Dünya kütlesindeki böyle bir kara deliğin olay ufku, ABD’nin on sentlik madeni parası kadar geniş olurdu.

Stephen Hawking, kara deliklerin radyasyon kaçtıkça yavaş yavaş küçülebileceğini öne sürdü. Kurama göre en küçük ilkel kara delikler, evren bugünkü yaşına ulaşmadan buharlaşmış olmalı; ama kütlesi Dünya’nınkine yakın olanlar varlığını sürdürmüş olabilir.

Kara delikler her şeyi yutar mı?

Kara delikler kozmik elektrik süpürgeleri değildir: başka maddeleri emmezler. Yeterince uzaktan bakıldığında kütle çekimi etkileri, aynı kütledeki başka cisimlerinkiyle tamamen aynıdır. Güneş’in yerine aynı kütlede bir kara delik koysaydınız, Güneş Sistemi çok daha soğuk olurdu ama gezegenler yörüngelerinde kalırdı.

Kendini sına

Yazıdan üç soru. Cevabını seç, hemen öğren.

  1. Soru 1/3

    Bir yıldızın çöküp kara deliğe dönüşebilmesi için kütlesi en az ne kadar olmalıdır?

    Cevabı gör

    Doğru cevap: Güneş'in sekiz katı

    Bir yıldızın çöküp kara deliğe dönüşebilmesi için kütlesinin en az Güneş'in sekiz katı olması gerekir. Kaynak: NASA

  2. Soru 2/3

    Galaksimizin merkezindeki dev kara deliğin kütlesi Güneş'in kaç katıdır?

    Cevabı gör

    Doğru cevap: 4 milyon katı

    Bizim galaksimizin merkezindeki dev kara deliğin kütlesi Güneş'in 4 milyon katıdır. Kaynak: NASA

  3. Soru 3/3

    Kara delikler çevrelerindeki maddeyi elektrik süpürgesi gibi emer mi?

    Cevabı gör

    Doğru cevap: Hayır, başka maddeleri emmezler

    Kara delikler kozmik elektrik süpürgeleri değildir: başka maddeleri emmezler. Kaynak: NASA

Faydalı mıydı?

Kaynaklar

  1. NASA, “What Is a Black Hole?” (2022)
  2. NASA, “Primordial Black Holes” (2024)
  3. NASA, “Black Holes” (2024)

Bu yazı yapay zekâ desteğiyle hazırlandı, editör kontrolünden geçti. Bir hata gördüysen bize yaz.