Bilim ve Doğa

Ay'ın karanlık yüzü gerçekten karanlık mı?

Hüküm: yanlış

Ay’ın karanlık yüzü aslında karanlık değildir. Dünya’dan doğrudan göremediğimiz yüz, gördüğümüz yüzden daha parlaktır. Ay’ın gerçek karanlık yüzü, o an Güneş’ten uzağa bakan yüzdür.

Ay’ın Dünya’dan görmediğimiz yüzü, gördüğümüz yüz kadar güneş ışığı alır.

Neden hep aynı yüzünü görürüz?

Ay’ın Dünya çevresindeki bir turu yaklaşık 29 gün sürer. Kendi ekseni etrafında bir tam dönüşü de neredeyse aynı süre alır. Bu yüzden Dünya’dan Ay’ın hep aynı yüzünü görürüz.

“Ay’ın karanlık yüzü” ifadesi genellikle Ay’ın Dünya’dan göremediğimiz yüzünü anlatır. Bu bölüm gerçekte karanlık yüz değil, daha doğru bir adla uzak yüzdür. Karanlık yüz ifadesi gizemli ya da bilinmeyen bir şeyi anlatmak için kullanılır. Uzak yüze karanlık yüz denmesinin nedeni oranın bilinmemesiydi; güneş ışığının oraya ulaşmaması değil.

Apollo 16'nın çektiği, Ay'ın uzak yüzünün kraterlerle dolu görüntüsü.
Fotoğraf: Apollo 16 astronauts, Kamu malı.

Neden iki yüz birbirinden farklı?

Uzak yüzde yalnızca birkaç koyu nokta vardır; Dünya’dan gördüğümüz yüz ise neredeyse maria denen koyu malzeme parçalarıyla kaplıdır. Maria, büyük çarpma kraterlerinin açtığı çukurlara taşan eski lav akıntılarıdır. Bu koyu lav akıntıları, yakın yüzü uzak yüzden daha koyu gösterir.

Meteoroitler Ay’ın Dünya’ya bakan yüzüne çarptığında bazalttan büyük düz denizler oluştu; bunları maria denen koyu alanlar olarak görürüz. Araştırmacılara göre maria eksikliği, Ay’ın gördüğümüz yüzü ile gizli yüzü arasındaki kabuk kalınlığı farkından kaynaklanır. Bu fark, Ay’ın ilk oluşum biçiminin bir sonucudur.

Araştırmacılar, Ay’ın şimdikinden 10 ila 20 kat daha yakın olduğu dönemde hızla gelgit kilidi konumuna geçtiğini buldu. Uzak yüzün kabuğu daha kalındır. Meteoroitler uzak yüze çarptığında çoğu durumda kabuk çok kalındı ve bazalt lavı yüzeye çıkmadı.

Uzak yüzde maria’nın az olması onu gizemli kılar; bilim insanları nedenini hâlâ tam anlamaya çalışıyor.

Uzak yüzü ilk kez ne zaman gördük?

İnsanlık tarihinin büyük bölümünde Ay’ın uzak yüzünün nasıl göründüğünü bilmiyorduk. Sovyet Luna 2, Eylül 1959’da Ay’ın yüzeyine bilerek çarpan, Ay’a ilk başarılı görev oldu. Luna 3 ise Ekim 1959’da Dünya’dan Ay’ın çevresinden geçip Dünya’ya doğru geri döndü. Uzak yüzü ilk kez 1959’da Sovyetler Birliği’nin Luna 3 uzay aracıyla gördük.

Uzak yüzdeki Tsiolkovskiy krateri, Apollo 17 görevinin iniş yerlerinden biri olarak önerilmişti. Uzak yüzde olmak Dünya ile iletişimi zorlaştıracağı için bu yer çok riskli bulundu.

2019’da Çin’in Chang’e 4 sondası, Ay’ın uzak yüzüne inen ilk uzay aracı oldu. Chang’e 4, Güneş Sistemi’nde bilinen en büyük çarpma yapısı olan Güney Kutbu-Aitken Havzası’na indi. Sinyaller, Queqiao (Saksağan Köprüsü) adlı bir uydu üzerinden aktarıldı. İnişin son aşamalarında Chang’e 4 uzaktan işletilemiyordu.

Kendini sına

Yazıdan üç soru. Cevabını seç, hemen öğren.

  1. Soru 1/3

    Ay'ın Dünya'dan göremediğimiz yüzü ne kadar güneş ışığı alır?

    Cevabı gör

    Doğru cevap: Gördüğümüz yüz kadar

    Ay'ın Dünya'dan görmediğimiz yüzü, gördüğümüz yüz kadar güneş ışığı alır. Kaynak: NASA

  2. Soru 2/3

    Ay'ın uzak yüzünü ilk kez hangi uzay aracı görüntüledi?

    Cevabı gör

    Doğru cevap: Sovyetler Birliği'nin Luna 3 aracı (1959)

    Uzak yüzü ilk kez 1959'da Sovyetler Birliği'nin Luna 3 uzay aracıyla gördük. Kaynak: airandspace.si.edu

  3. Soru 3/3

    Ay'ın gerçek karanlık yüzü hangisidir?

    Cevabı gör

    Doğru cevap: O an Güneş'ten uzağa bakan yüz

    Ay'ın gerçek karanlık yüzü, o an Güneş'ten uzağa bakan yüzdür. Kaynak: NASA

Faydalı mıydı?

Kaynaklar

  1. NASA, “StarChild: The Dark Side of the Moon”
  2. airandspace.si.edu, “Is the “Dark Side of the Moon” Actually Dark?” (2024)
  3. psu.edu, “55-year-old dark side of the moon mystery solved” (2014)
  4. the Guardian, “Far side of the moon: China's Chang'e 4 probe makes historic touchdown” (2019)

Bu yazı yapay zekâ desteğiyle hazırlandı, editör kontrolünden geçti. Bir hata gördüysen bize yaz.