Ay evreleri nedir? Ay neden her gece farklı görünür?
Ay’ın şekli gerçekten değişiyor mu?
Bazı geceler Ay’ın bütün yüzü parlak görünür, bazı geceler yalnızca ince bir hilal görürüz, bazen de Ay kaybolmuş gibi olur. Bu değişimlere Ay’ın evreleri denir. Oysa ay boyunca Ay’ın şekli değişmez; değişen, bizim Ay’ı görüş biçimimizdir.
Güneş Sistemi’nde kendi ışığıyla parlayan tek gök cismi Güneş’tir. Güneş ışığı tek yönden gelir ve her zaman Ay’ın Güneş’e bakan yarısını aydınlatır. Dünya’dan baktığımızda bu aydınlık kısmın ne kadarını gördüğümüz, Ay’ın yörüngesinde nerede olduğuna göre her gece farklıdır.
Ay evreleri nasıl oluşur?
Ay’ın sekiz evresi sırasıyla yeni ay, büyüyen hilal, ilk dördün, büyüyen şişkin ay, dolunay, küçülen şişkin ay, son dördün ve küçülen hilaldir. Bu döngü yaklaşık her 29,5 günde bir tekrarlanır.
Yeni ayda Ay’ın aydınlık yüzü Güneş’e, karanlık yüzü Dünya’ya dönüktür; bu yüzden Ay görünmez. Ay’ın yörüngesi eğik olduğu için Ay bu evrede genellikle Dünya ile Güneş’in tam arasından geçmez. İlk dördünde “yarım ay” gördüğümüzü düşünürüz, ama aslında Ay’ın aydınlık yarısının yarısını görürüz. Dolunayda Dünya’dan bakıldığında Ay, Güneş’in tam karşısındadır ve aydınlık yüzü bize dönüktür.
Kuzey Yarımküre’den bakıldığında büyüyen hilal, sağ tarafta ince bir ışık kavisi olarak görünür. Küçülen hilal ise Kuzey Yarımküre’den sol tarafta ince bir kavis olarak görülür.
Büyüyen hilal her gün biraz daha büyür, çünkü Ay’ın yörüngesi aydınlık yüzünü giderek daha çok görüş alanımıza taşır. Ay her gün bir öncekinden biraz daha geç doğar. Küçülen şişkin ayda aydınlık kısım küçülüyormuş gibi görünür, ama aslında Ay’ın yörüngesi onu bizim bakış açımızdan uzaklaştırmaktadır.
Neden 27 değil 29,5 gün?
Ay, Dünya’nın çevresindeki turunu yaklaşık 27,3 günde tamamlar. Ancak Güneş ışığının Ay’a geliş biçimi nedeniyle bir yeni aydan sonrakine yaklaşık 29,5 gün geçer. Ay, Dünya’dan ortalama 384.399 km uzaktadır; bu aralığa yaklaşık 30 Dünya sığar.
Ay, Dünya’ya kütleçekimsel olarak kilitlidir: Dünya’nın çevresinde bir tur attığı sürede kendi ekseni çevresinde de tam bir kez döner. Bu yüzden Dünya’dan Ay’ın hep aynı yüzünü görürüz.

Ay neden hafifçe sallanıyor gibi görünür?
Ay’ı sık izleyenler, Ay’ın gökyüzündeki yolculuğunda hafifçe dönüp, başını sallayıp yuvarlanıyormuş gibi göründüğünü bilir. Bu olaya librasyon denir. Ay’ın yörüngesi tam bir çember olmadığı için Dünya’ya uzaklığı ve yörüngedeki hızı ay boyunca biraz değişir. Ay’ın yörüngesinin 5 derecelik eğikliği de onu başını sallıyormuş gibi gösterir.
Ay Dünya’ya en yakın olup en hızlı ilerlediğinde, dönüşü aynı yüzü tamamen bize çevirmeye yetmez. Bu sırada Ay’ın doğu tarafını biraz daha fazla görürüz. En uzakta ve en yavaşken ise dönüşü biraz öne geçer ve batı tarafını biraz daha fazla görürüz. Ay’ın metronom gibi sağa sola yatıyormuş gibi görünmesi ise en çok Dünya’nın eğikliğinden kaynaklanır. Dünya’nın ekseni 23,5 derece eğiktir.
Hilalin karanlık kısmı neden hafifçe parlar?
Ay hilal evresindeyken karanlık kısmı bazen soluk bir ışıkla görünür. Bunun nedeni, Güneş ışığının Dünya’nın yüzeyinden Ay’a yansımasıdır; bu ışığa Dünya ışığı denir.
Ay gündüz de görünür mü?
Ay çoğu zaman gündüz de soluk bir şekilde görünür. Ay’ın günün hangi saatinde görüneceği evresine, yılın zamanına ve Dünya’da nerede olduğumuza bağlıdır. Büyüyen hilal sabah Güneş doğduktan sonra doğar, akşam Güneş battıktan sonra batar. İlk dördün öğle saatlerinde doğar ve gece yarısı civarında batar. Dolunay gün batımında doğar, gün doğumunda batar. Son dördün gece yarısı civarında doğar ve öğle saatlerinde batar. Yeni ay Güneş’le birlikte doğup batar, ama karanlık yüzü Dünya’ya dönük olduğu için gündüz gökyüzünde görünmez.
Doğduğun gün Ay hangi evredeydi?
Bir tarih seç; o gün Ay'ın hangi evrede olduğunu ve görünen yüzünün ne kadarının aydınlık olduğunu gösterelim.
Kuzey Yarımküre'den görünüşü
Tarih yalnızca tarayıcında hesaplanır; hiçbir yere gönderilmez ve saklanmaz.
Nasıl hesaplıyoruz?
- Hesap, açık kaynak astronomy-engine kütüphanesiyle (MIT lisansı) tarayıcında yapılır.
- Kütüphane, Dünya'nın merkezinden bakıldığında Güneş ile Ay arasındaki ekliptik boylam farkını bulur: 0° yeni ay, 90° ilk dördün, 180° dolunay, 270° son dördün.
- Bu dört anın biri, cihazının saat dilimine göre seçtiğin güne düşüyorsa gün o evreyle adlandırılır. Düşmüyorsa günün ortasındaki açıya göre aradaki evre yazılır: hilal ya da şişkin ay. Aydınlık oranı da günün ortası için hesaplanır.
- Sınırlar: doğduğun saat ve yer hesaba katılmaz; evrenin değiştiği günlerde başka bir saat diliminde aynı gün farklı adlandırılabilir. Çizim Kuzey Yarımküre'den görünüşü gösterir.
- Bu bir astronomi hesabıdır; burç ya da fal yorumu yapmaz.
Kendini sına
Yazıdan üç soru. Cevabını seç, hemen öğren.
Soru 1/3
Bir yeni aydan sonraki yeni aya yaklaşık kaç gün geçer?
Güneş ışığının Ay'a geliş biçimi nedeniyle bir yeni aydan sonrakine yaklaşık 29,5 gün geçer. Kaynak: NASA
Cevabı gör
Doğru cevap: Yaklaşık 29,5 gün
Güneş ışığının Ay'a geliş biçimi nedeniyle bir yeni aydan sonrakine yaklaşık 29,5 gün geçer. Kaynak: NASA
Soru 2/3
Ay, Dünya'nın çevresinde bir tur attığı sürede kendi ekseni çevresinde kaç kez döner?
Ay, Dünya'ya kütleçekimsel olarak kilitlidir; Dünya'nın çevresinde bir tur attığı sürede kendi ekseni çevresinde de tam bir kez döner. Kaynak: NASA
Cevabı gör
Doğru cevap: Tam bir kez
Ay, Dünya'ya kütleçekimsel olarak kilitlidir; Dünya'nın çevresinde bir tur attığı sürede kendi ekseni çevresinde de tam bir kez döner. Kaynak: NASA
Soru 3/3
Dolunay ne zaman doğar?
Dolunay gün batımında doğar, gün doğumunda batar. Kaynak: NASA


