Altın nasıl oluşur?
Altın yer kabuğunda nasıl birikir?
Altın yer kabuğunda nispeten azdır ama birçok farklı kayaçta ve jeolojik ortamda bulunur.
Damar yatakları
Damar (birincil) yatakları, altının mineral içeren çözeltilerden çöktüğü yerlerdir. Jeologlar bu çözeltilerin kaynağını açıklamak için birkaç farklı varsayım öne sürmüştür. Yaygın kabul gören bir varsayıma göre, özellikle volkanik ve tortul kayaçlarda bulunan birçok altın yatağı, ısıyla yönlendirilen dolaşan yeraltı sularından oluştu. Bu ısı, yüzeyden yaklaşık 2 ila 5 mil içinde yer kabuğuna sokulan magma cisimlerinden gelir.
Jeotermal sistemlerdeki suyun çoğu yağmur olarak başlar ve kabuğun daha serin kısımlarında çatlaklar ve geçirgen katmanlar boyunca aşağı iner. Bugün ABD’nin bazı bölgelerinde doğal sıcak su ve buhar için kullanılan aktif jeotermal sistemler, bu altın biriktiren sistemlere modern bir örnek oluşturur.
Su ısındıkça çevresindeki kayaçlardan metaller çözer. Isınan sular daha sığ derinliklerdeki serin kayaçlara ulaştığında metalik mineraller çökelir ve damarlar ya da kütle hâlinde cevher gövdeleri oluşturur. Başka bir varsayıma göre altın içeren çözeltiler soğuyan magmadan dışarı atılır ve daha serin çevre kayaçlara geçerken cevher malzemesini çökeltir. Üçüncü bir varsayım, kıta kenarlarındaki dağ kuşaklarında metamorfik kayaçlarda bulunan altın damarları için geçerlidir.

Plaser yatakları
Plaser yatakları, altın içeren kayaçların aşınması, parçalanması ya da ayrışması ve ardından yerçekimiyle yoğunlaşması sonucu oluşur. Altın ayrışmaya karşı çok dirençlidir; kayadan çıkınca metalik toz, pul, tane ya da külçe hâlinde akarsuyla taşınır. Akarsu yataklarındaki altın parçacıkları sıklıkla ana kayanın üstünde ya da yakınında yoğunlaşır. İnce altın parçacıkları, akıntının yavaşladığı kum ve çakıl adalarındaki çukurlarda ya da ceplerde birikir. Altın ile çevresindeki atık kayaç arasındaki yoğunluk farkı, altının yerçekimiyle yoğunlaştırılmasını sağlar.
Plaser yatakları Dünya tarihi boyunca aynı biçimde oluşmuştur. Sonradan sert kayaya dönüşen bu “fosil” plaserlerde eski nehir yataklarının biçimi hâlâ tanınır.
Altının atomları nerede oluşur?
Harvard & Smithsonian Astrofizik Merkezi’ne göre, altın karbon ya da demirin aksine bir yıldızın içinde oluşamaz. Aynı merkeze göre, altının Dünya’da nadir olmasının bir nedeni evrende de nadir olmasıdır.
Gama ışını patlaması gözlemi
Merkezden bir ekibe göre, incelenen bir gama ışını patlamasının gözlemleri patlamanın iki nötron yıldızının çarpışmasından kaynaklandığına dair kanıt sunuyor. Aynı ekip, bu çarpışmada üretilen ve fırlatılan altın miktarının 10 Ay kütlesi kadar olabileceğini tahmin ediyor.
NASA’nın anlattığı kilonova
NASA’nın bir çizimi, nötron yıldızları çarpışmadan hemen önce onlardan kopan sıcak, yoğun ve genişleyen enkaz bulutunu gösteriyor. Bu bulut, iki nötron yıldızının ya da bir nötron yıldızı ile bir kara deliğin birleştiği astronomik bir olay olan kilonovayı oluşturur. NASA’ya göre, bu kilonovanın nötron bakımından zengin enkazında, aralarında Dünya kütlesinin yüzlerce katı altın ve platinin de bulunduğu evrenin en ağır elementlerinden bazıları büyük miktarlarda oluştu.
Kendini sına
Yazıdan üç soru. Cevabını seç, hemen öğren.
Soru 1/3
Plaser yatakları nasıl oluşur?
Plaser yatakları, altın içeren kayaçların aşınması ve parçalanmasının ardından altının yerçekimiyle yoğunlaşmasıyla oluşur. Kaynak: USGS
Cevabı gör
Doğru cevap: Altın içeren kayaçlar aşınıp parçalanır, serbest kalan altın yerçekimiyle yoğunlaşır.
Plaser yatakları, altın içeren kayaçların aşınması ve parçalanmasının ardından altının yerçekimiyle yoğunlaşmasıyla oluşur. Kaynak: USGS
Soru 2/3
Bir ekip, iki nötron yıldızının birleşmesinde üretilen ve fırlatılan altın miktarının en fazla ne kadar olabileceğini tahmin ediyor?
Ekibin tahminine göre, bu çarpışmada üretilen ve fırlatılan altın 10 Ay kütlesi kadar olabilir. Kaynak: Harvard & Smithsonian Astrofizik Merkezi
Cevabı gör
Doğru cevap: 10 Ay kütlesi kadar
Ekibin tahminine göre, bu çarpışmada üretilen ve fırlatılan altın 10 Ay kütlesi kadar olabilir. Kaynak: Harvard & Smithsonian Astrofizik Merkezi
Soru 3/3
Yaygın kabul gören bir varsayıma göre, volkanik ve tortul kayaçlardaki birçok altın yatağı neyle oluştu?
Bu varsayıma göre birçok altın yatağı, ısıyla yönlendirilen dolaşan yeraltı sularından oluştu. Kaynak: USGS
Cevabı gör
Doğru cevap: Isıyla yönlendirilen, dolaşan yeraltı suları
Bu varsayıma göre birçok altın yatağı, ısıyla yönlendirilen dolaşan yeraltı sularından oluştu. Kaynak: USGS


