Bilim ve Doğa

Elmas nasıl oluşur?

Elmas nedir?

Elmas, kendine özgü kübik kristal yapısı olan katı bir karbon biçimidir. Elmaslar Dünya’da bulunabilen en eski malzemeler arasında sayılır; bazılarının yaşı 3,5 milyar yıla kadar çıkar.

Elmaslar ne kadar derinde oluşur?

Elmaslar sıklıkla yeryüzünün yüz mil kadar altında kristalleşir. Kıtaların kratonik kökleri denen bölgelerde biçimlenirler; bu bölgeler, üstteki kara kütlelerini taşıyan eski ve sert manto kuşaklarıdır. Bazı elmaslar ise 500 ila 600 mil kadar derinden gelmiştir.

Bu derinlikler insanın ulaşabileceği yerlerin çok altındadır: şimdiye kadar yapılan en derin sondaj 7,6 milden biraz fazladır. Elmasların oluştuğu bu yer altı dünyasına hiç gidilemedi; araştırmacılar onu çeşitli dolaylı ölçümlerle inceliyor.

Karbon nasıl elmasa dönüşür?

Elmas, yerin derinliklerinde yoğun basınç ve ısı altında sıkışan karbondan oluşur. Süper derin elmaslar, deniz seviyesindeki atmosfer basıncının 240.000 katına varan bir basınç altında oluşur. Bu elmaslar, mineralleri çözüp onların yerini alan ve zamanla elmasa dönüşen karbonlu sıvılardan oluşur.

Birçok elmasın oluşumu, deniz tabanının dalma-batmasıyla bağlantılı görünüyor: yoğun bir okyanus levhası, daha az yoğun bir kıta levhasının altına dalar. Deniz tabanı derine indikçe sıcaklık artar ve kayalarla tortulardan sıvılar ayrılır. Elmaslar, yer altında süzülen bu tuzlu ve karbonca zengin karışımdan kristalleşir.

Güney Afrika'daki Kimberley Madeni'nin ortasındaki turkuaz renkli su birikintisi ve çevresindeki açık maden çukuru.
Fotoğraf: Irene2005, CC BY 2.0.

Elmaslar yüzeye nasıl çıkar?

Elmaslar, derindeki erimiş kayaları, yani kimberlit magmasını yukarı taşıyan seyrek volkanik patlamalarla yüzeye getirilir. Elmaslar bu yolla kimberlit boruları içinde yüzeye püskürtülür. Kimberlitler, adını Güney Afrika’da ilk bulundukları yataklardan alır ve Dünya’nın mantosunun derinliklerinde oluşur.

Volkanik patlamalarla yüzeye itilen elmaslar, kimberlit (mavimsi tonlu ve iri taneli) ve lamproit denen magmatik kayaçların içine yerleşir. Yüzeye çıktıktan sonra doğal etkenlerle başka yerlere taşınan elmaslara alüvyal elmas denir. Kanada’daki Lac de Gras kimberlit alanı, elmasların yüzeye doğru itildiği yerlerden biridir.

Elmasların içindeki ipuçları

Elmasların içine hapsolmuş mineral parçaları, yani kapanımlar, araştırmacıların elmasın yaşını ve oluştuğu derinliği bilmesini sağlar. Mavi elmaslar bu rengi, mantoda eser miktarda bulunan bor yüzünden alır.

Fabrizio Nestola ve meslektaşları bir elmasın içinde, Dünya’da en yaygın dördüncü mineral olduğu düşünülen ama doğada daha önce hiç bulunamamış bir mineral buldu. Oliver Tschauner ve meslektaşları da birkaç derin elmasın içinde, buz-VII denen ve yalnızca yerin derinliklerindeki çok yüksek basınçta oluşan bir buz türü buldu. Rusya’nın Yakutya bölgesinde ise daha büyük bir elmasın içine hapsolmuş küçük bir elmas bulundu.

Uzayda da elmas var mı?

Elmaslar yalnızca Dünya’ya özgü değildir. Göktaşlarında çok küçük boyutlarda bulunurlar. Araştırmacılara göre gaz devi gezegenlerde yıldırım fırtınaları metanı isli karbona dönüştürür; bu karbon düşerken büyük basınç altında önce grafite, sonra elmasa dönüşür.

Kendini sına

Yazıdan üç soru. Cevabını seç, hemen öğren.

  1. Soru 1/3

    Elmas hangi elementin katı bir biçimidir?

    Cevabı gör

    Doğru cevap: Karbon

    Elmas, kendine özgü kübik kristal yapısı olan katı bir karbon biçimidir. Kaynak: NASA Astrobiology

  2. Soru 2/3

    Elmaslar yerin derinliklerinden yüzeye nasıl getirilir?

    Cevabı gör

    Doğru cevap: Derindeki kimberlit magmasını yukarı taşıyan seyrek volkanik patlamalarla

    Elmaslar, derindeki kimberlit magmasını yukarı taşıyan seyrek volkanik patlamalarla yüzeye getirilir. Kaynak: National Geographic

  3. Soru 3/3

    Birçok elmasın oluşumu hangi olayla bağlantılı görünüyor?

    Cevabı gör

    Doğru cevap: Bir okyanus levhasının kıta levhasının altına dalmasıyla

    Birçok elmasın oluşumu, yoğun bir okyanus levhasının daha az yoğun bir kıta levhasının altına daldığı dalma-batmayla bağlantılı görünüyor. Kaynak: National Geographic

Faydalı mıydı?

Kaynaklar

  1. NASA, “Diamonds in the Sub-Arctic Rough” (2014)
  2. National Geographic, “Bizarre 'nesting doll' diamond found inside another diamond” (2019)
  3. NASA Astrobiology, “Diamonds and Science” (2018)

Bu yazı yapay zekâ desteğiyle hazırlandı, editör kontrolünden geçti. Bir hata gördüysen bize yaz.