Yaşam

Göz rengi neden farklı?

İris ve göz rengi

Göz rengi, gözbebeğinin (pupil) çevresini saran iris adlı yapının pigmentasyonundan kaynaklanır. İris, göze ne kadar ışık gireceğinin denetlenmesine de yardım eder.

İrisin rengi çok açık maviden koyu kahverengiye uzanan bir süreklilik oluşturur. Göz rengi çoğunlukla mavi, yeşil/ela ya da kahverengi olarak sınıflandırılır. Dünya genelinde en sık görülen göz rengi kahverengidir.

Melanin ve genler

Göz rengi, kişinin genlerindeki farklılıklarla belirlenir. Göz rengiyle ilişkili genlerin çoğu, melanin adlı pigmentin üretiminde, taşınmasında ya da depolanmasında rol oynar. Göz rengi, irisin ön katmanlarındaki melanin miktarıyla ilişkilidir. Kahverengi gözlülerin irisinde çok miktarda melanin bulunur; mavi gözlülerde bu pigment çok daha azdır.

  1. kromozomdaki belirli bir bölge göz renginde büyük rol oynar. Bu bölgede, birbirine çok yakın iki gen bulunur: OCA2 ve HERC2. OCA2 geninin ürettiği P proteini, melanini üreten ve depolayan hücresel yapılar olan melanozomların olgunlaşmasında rol oynar. OCA2 genindeki birkaç yaygın varyasyon işlevsel P proteini miktarını azaltır; daha az P proteini, iriste daha az melanin demektir. Bu gendeki bir varyasyonu taşıyan kişilerde bu durum, kahverengi yerine mavi göz anlamına gelir.

Yakındaki HERC2 geninin intron 86 denen bir bölgesi, OCA2 geninin etkinliğini denetleyen bir DNA parçası içerir. HERC2 genindeki bu bölgede en az bir varyasyonun OCA2’nin ifadesini ve P proteini üretimini azalttığı, bunun da iriste daha az melanine ve daha açık renkli gözlere yol açtığı gösterilmiştir.

Göz rengini belirlemede başka birkaç gen daha küçük roller oynar. Bu genlerden bazıları cilt ve saç renginde de rol oynar. Bu genlerin etkilerinin, OCA2 ve HERC2’nin etkileriyle birleşerek insanlarda bir göz rengi sürekliliği oluşturması olasıdır.

Yakın çekimde kehribar ve yeşil tonlarında bir göz: göz bebeği ve çevresindeki iris dokusu görünüyor.
Fotoğraf: Brazilianboy94, CC0.

Kalıtım sanıldığından karmaşık

Araştırmacılar eskiden göz renginin tek bir gen tarafından belirlendiğini ve kahverengi gözün mavi göze baskın olduğu basit bir kalıtım örüntüsü izlediğini düşünürdü. Sonraki çalışmalar bu modelin fazla basit olduğunu gösterdi. Nadir de olsa mavi gözlü anne babaların kahverengi gözlü çocukları olabilir. Birden fazla gen işin içinde olduğu için göz renginin kalıtımı ilk düşünülenden daha karmaşıktır. Bir çocuğun göz rengi çoğu zaman anne babasının ve öteki akrabalarının göz renginden tahmin edilebilir, ama genetik varyasyonlar bazen beklenmedik sonuçlar doğurur.

Farklı renkte iki göz

Heterokromi denen durumda aynı kişinin gözleri farklı renktedir. Heterokromi genetik değişikliklerden ya da göz gelişimi sırasındaki bir sorundan kaynaklanabilir; bir hastalık ya da yaralanma sonucu sonradan da edinilebilir.

Kendini sına

Yazıdan üç soru. Cevabını seç, hemen öğren.

  1. Soru 1/3

    Dünya genelinde en sık görülen göz rengi hangisidir?

    Cevabı gör

    Doğru cevap: Kahverengi en sık görülen göz rengidir

    Dünya genelinde en sık görülen göz rengi kahverengidir. Kaynak: MedlinePlus Genetics

  2. Soru 2/3

    Anne babası mavi gözlü olan bir çocuğun kahverengi gözlü olması mümkün müdür?

    Cevabı gör

    Doğru cevap: Nadir de olsa mümkündür

    Nadir de olsa mavi gözlü anne babaların kahverengi gözlü çocukları olabilir. Kaynak: MedlinePlus Genetics

  3. Soru 3/3

    OCA2 genindeki yaygın varyasyonlar P proteini miktarını azalttığında iriste ne olur?

    Cevabı gör

    Doğru cevap: Daha az melanin bulunur

    OCA2 genindeki birkaç yaygın varyasyon işlevsel P proteini miktarını azaltır; daha az P proteini, iriste daha az melanin demektir. Kaynak: MedlinePlus Genetics

Faydalı mıydı?

Kaynaklar

  1. MedlinePlus Genetics, “Is eye color determined by genetics?” (2022)

Bu yazı yapay zekâ desteğiyle hazırlandı, editör kontrolünden geçti. Bir hata gördüysen bize yaz.