Uykusuz kalmak vücuda ne yapar?
Geceleri yeterince uyuyamadığında bedeli yalnızca ertesi günkü yorgunluk olmaz. Uyku, beynin ve bedenin kendini toparladığı temel bir ihtiyaçtır; eksikliği birikince zihinden kalbe kadar pek çok sistemi etkiler. Sorun sanıldığından da yaygın: ABD’de yetişkinlerin yaklaşık üçte biri her gün yeterince dinlenemediğini ya da uyuyamadığını söylüyor. Yaklaşık yüzde 40’ı ise ayda en az bir kez gün içinde istemeden uyuyakaldığını belirtiyor.
Ne kadar uyku yeterli?
Amerikan Uyku Tıbbı Akademisi, sağlık risklerinden korunmak için yetişkinlerin her gece en az 7 saat uyumasını öneriyor. Gerçekte ise durum farklı: ABD’de her 5 yetişkinden 1’i gecede 5 saatten az uyuyor.
Burada iki kavramı ayırmak gerekiyor. Uyku eksikliğinde kişi uyuyabilecek durumdadır ama iş, okul ya da kendi tercihleri yüzünden uykuya yeterince vakit ayırmaz. Uykusuzluk hastalığında (insomnia) ise kişi uyumak için fırsatı olduğu hâlde uykuya dalmakta ya da uykuda kalmakta zorlanır. Bu yazı ağırlıklı olarak ilkini, yani yeterince uyumamanın etkilerini anlatıyor.
Beyin, dikkat ve bellek
Uykusuz bir gecenin ardından odaklanmakta zorlanman, kötü kararlar vermen ya da basit şeyleri unutman tesadüf değil. Uyku eksikliğinin bilinen belirtileri arasında gündüz yorgunluğu, dikkat dağınıklığı, bellek sorunları ve tepki sürelerinin uzaması, yani yavaşlama var. Bu yavaşlama, araç kullanmak gibi dikkat gerektiren işlerde özellikle tehlikeli olabilir.
Hiç uyumadan geçen süre uzadıkça belirtiler de ağırlaşır. 24 saat uyanık kalan biri kaygılı ve sinirli hissedebilir, yönünü şaşırabilir ve gördüklerinde ya da duyduklarında küçük bozulmalar fark edebilir. İki gün uykusuz kalındığında bu belirtiler şiddetlenebilir ve olmayan şeyleri görme ya da duyma gibi karmaşık halüsinasyonlar başlayabilir. Üç güne yaklaşıldığında ise belirtiler psikozu andırabilir. İşin iyi yanı, bu ağır belirtiler genellikle kişi yeniden uyuduğunda geçer.

Kalp, damarlar ve bağışıklık
Uyku eksikliği süreklileşirse etkisi bedene de yansır. Sleep Foundation’ın derlediği bilgilere göre uzun süreli uyku eksikliği yüksek tansiyon, kalp hastalığı ve inme, yüksek kolesterol ve genel olarak daha yüksek ölüm riskiyle ilişkilendiriliyor. Aynı listede vücutta iltihaplanmanın artması ve bağışıklık sisteminin işleyişinin değişmesi de yer alıyor.
Bu bulgular çoğunlukla bir ilişkiyi gösteriyor: az uyuyanlarda bu sorunlar daha sık görülüyor.
İştah, metabolizma ve kilo
Aynı listede tip 2 diyabet, obezite ve metabolik sendrom da var. Bunun bir açıklaması iştah hormonları. 2023’te yayımlanan bir derleme, yetersiz uykunun ve biyolojik saatle uyumsuz yaşamanın açlık ve tokluk duygusunu düzenleyen grelin, leptin ve peptit YY gibi hormonlar üzerindeki etkilerini inceliyor. Derlemeye göre bu değişiklikler enerji harcamasını, ne kadar ve ne yediğimizi etkileyerek obezite riskini artırabiliyor. Vardiyalı çalışma ya da geç saatlere kayan yaşam düzeni, biyolojik saatle bu uyumsuzluğun yaygın nedenleri arasında.
Ruh hâli ve duygular
Uykusuz kaldığında daha sinirli ve tahammülsüz olman da boşuna değil. Kısa süreli uyku eksikliği bile sinirlilik, kaygı, ani duygu değişimleri ve strese karşı dayanıklılığın azalmasıyla bağlantılı. Uykusuz kişiler başkalarının duygularını okumakta da zorlanabiliyor; bu da ilişkilerde sürtüşmelere yol açabiliyor.
Uyku ile ruh sağlığı arasındaki ilişki iki yönlü. Kaygı ve depresyon, bedenin stres tepkisini tetikleyerek gevşemeyi ve uykuya dalmayı zorlaştırabilir; uyku eksikliği de depresyon ve kaygı belirtilerini çoğu zaman kötüleştirir. Uykusuzluk hastalığında da benzer bir tablo var: Cleveland Clinic’e göre yetişkinlerin yaklaşık yüzde 10’unda en az üç ay süren kronik uykusuzluk hastalığı görülüyor ve bu kişilerin yaklaşık yarısında kaygı ya da depresyon gibi en az bir ruh sağlığı sorunu daha bulunuyor.
Uyku sorunların günlük hayatını etkiliyorsa bir sağlık uzmanına danışmak en doğru adım olur.
Kendini sına
Yazıdan üç soru. Cevabını seç, hemen öğren.
Soru 1/3
Yetişkinlerin yaklaşık ne kadarı ayda en az bir kez gün içinde istemeden uyuyakaldığını belirtiyor?
Yetişkinlerin yaklaşık yüzde 40'ı ayda en az bir kez gün içinde istemeden uyuyakaldığını belirtiyor. Kaynak: NIH
Cevabı gör
Doğru cevap: Yaklaşık yüzde 40'ı
Yetişkinlerin yaklaşık yüzde 40'ı ayda en az bir kez gün içinde istemeden uyuyakaldığını belirtiyor. Kaynak: NIH
Soru 2/3
ABD'de yetişkinlerin yaklaşık ne kadarı her gün yeterince dinlenemediğini ya da uyuyamadığını söylüyor?
ABD'de yetişkinlerin yaklaşık üçte biri her gün yeterince dinlenemediğini ya da uyuyamadığını söylüyor. Kaynak: NIH
Cevabı gör
Doğru cevap: Yaklaşık üçte biri
ABD'de yetişkinlerin yaklaşık üçte biri her gün yeterince dinlenemediğini ya da uyuyamadığını söylüyor. Kaynak: NIH
Soru 3/3
ABD'de gecede 5 saatten az uyuyan yetişkinlerin oranı nedir?
ABD'de her 5 yetişkinden 1'i gecede 5 saatten az uyuyor. Kaynak: Sleep Foundation
Cevabı gör
Doğru cevap: Her 5 yetişkinden 1'i
ABD'de her 5 yetişkinden 1'i gecede 5 saatten az uyuyor. Kaynak: Sleep Foundation


