Elektrik nasıl üretilir?
Jeneratör elektriği nasıl üretir?
Elektrik jeneratörü, bir enerji biçimini elektriğe dönüştüren bir aygıttır. Elektrik üretiminin çoğu, bilim insanı Michael Faraday’ın 1831’deki keşfine dayanan jeneratörlerden gelir. Faraday, bir tel bobinin içinde mıknatıs hareket ettirildiğinde tel boyunca elektrik akımının oluştuğunu (indüklendiğini) buldu.
Basit bir elektromanyetik jeneratörde, yalıtılmış tel bobinlerinden oluşan sabit bir silindir (stator), elektromıknatıslı bir milin (rotor) çevresini sarar. Rotor döndürüldükçe bobin telinin her bölümünde elektrik akımı akar ve her bölüm ayrı bir iletken olur. Tek tek bölümlerin akımları birleşerek tek büyük bir akım oluşturur. Bu akım, jeneratörlerden elektrik hatlarıyla tüketicilere ulaşan elektriktir.
Türbin jeneratörü nasıl döndürür?
ABD’de ve dünyada elektrik üretiminin çoğu, jeneratörleri türbinle döndüren santrallerden gelir. Türbinli bir jeneratörde su, buhar, yanma gazları ya da hava gibi hareket eden bir akışkan, bir rotor miline bağlı kanatları iter. Akışkanın kanatlara uyguladığı kuvvet, jeneratörün rotor milini döndürür. Jeneratör de rotorun mekanik (hareket) enerjisini elektrik enerjisine dönüştürür. Türbin türleri arasında buhar türbinleri, yanmalı (gaz) türbinler, hidroelektrik türbinler ve rüzgâr türbinleri vardır.

Buhar ve gaz türbinleri
Dünya elektriğinin çoğunu üretmek için buhar türbinleri kullanılır. Buhar türbinlerinin çoğunda yakıt bir kazanda yakılarak sıcak su ve buhar elde edilir, buhar da jeneratörü döndüren türbini çalıştırır. Nükleer reaktörler buhar üretmek için nükleer yakıt çubuklarını kullanır. Güneş ısılı santraller ile jeotermal santrallerin çoğu da buhar türbini kullanır.
Yanmalı gaz türbinleri gaz ya da sıvı yakıt yakarak türbin kanatlarını çeviren sıcak gazlar üretir. Birleşik çevrim sistemleri, bir türbinin yanma gazlarını başka bir türbinde daha fazla elektrik üretmek için kullanır.
Su ve rüzgâr
Hidroelektrik türbinler, jeneratörü çalıştırmak için türbin kanatlarını döndüren hareketli suyun kuvvetinden yararlanır. Birçok hidroelektrik santral, bir barajda biriktirilen ya da bir nehir veya dereden saptırılan suyu kullanır. Hidrokinetik türbinler denen başka hidroelektrik türbinler, gelgit enerjisi ve dalga enerjisi sistemlerinde kullanılır. Okyanus ısıl enerji dönüşümü (OTEC) sistemleri, farklı derinliklerdeki okyanus suları arasındaki sıcaklık farkıyla bir türbini çalıştırıp elektrik üretir.
Rüzgâr türbinleri, jeneratörü çalıştırmak için rotorun kanatlarını hareket ettiren rüzgârın gücünden yararlanır. Rüzgâr türbinleri, bir fan gibi rüzgâr üretmek için elektrik kullanmak yerine elektrik üretmek için rüzgârı kullanır. Rüzgâr, bir rotorun çevresindeki pervane benzeri kanatları döndürür; rotor jeneratörü çevirir, jeneratör de elektrik üretir. Kanatlardaki kaldırma kuvveti sürükleme kuvvetinden güçlüdür ve bu, rotorun dönmesine neden olur.
Rüzgâr, üç olayın bir arada oluşmasıyla ortaya çıkan bir güneş enerjisi biçimidir. Bu olaylar Güneş’in atmosferi eşitsiz ısıtması, Dünya yüzeyindeki düzensizlikler ve Dünya’nın dönmesidir. Rüzgâr türbinlerinin iki genel türü vardır: yatay eksenli (en yaygın olan) ve dikey eksenli türbinler.
Türbinsiz jeneratörler
Türbin kullanmayan birçok jeneratör türü vardır; bugün en yaygın olanları güneş fotovoltaik sistemleri ve içten yanmalı motorlardır. Güneş fotovoltaik hücreleri güneş ışığını doğrudan elektriğe dönüştürür. Güneş pilleri (fotovoltaik hücreler), kol saati kadar küçük cihazları çalıştırabilir.
Kendini sına
Yazıdan üç soru. Cevabını seç, hemen öğren.
Soru 1/3
Elektrik üretiminin çoğu, Michael Faraday'ın hangi yıldaki keşfine dayanan jeneratörlerden gelir?
Elektrik üretiminin çoğu, bilim insanı Michael Faraday'ın 1831'deki keşfine dayanan jeneratörlerden gelir. Kaynak: ABD Enerji Bilgi İdaresi (EIA)
Cevabı gör
Doğru cevap: 1831
Elektrik üretiminin çoğu, bilim insanı Michael Faraday'ın 1831'deki keşfine dayanan jeneratörlerden gelir. Kaynak: ABD Enerji Bilgi İdaresi (EIA)
Soru 2/3
Dünya elektriğinin çoğunu üretmek için hangi tür türbinler kullanılır?
Dünya elektriğinin çoğunu üretmek için buhar türbinleri kullanılır. Kaynak: ABD Enerji Bilgi İdaresi (EIA)
Cevabı gör
Doğru cevap: Buhar türbinleri
Dünya elektriğinin çoğunu üretmek için buhar türbinleri kullanılır. Kaynak: ABD Enerji Bilgi İdaresi (EIA)
Soru 3/3
Türbinli bir jeneratör, rotorun hangi enerjisini elektrik enerjisine dönüştürür?
Jeneratör de rotorun mekanik (hareket) enerjisini elektrik enerjisine dönüştürür. Kaynak: ABD Enerji Bilgi İdaresi (EIA)
Cevabı gör
Doğru cevap: Mekanik (hareket) enerjisini
Jeneratör de rotorun mekanik (hareket) enerjisini elektrik enerjisine dönüştürür. Kaynak: ABD Enerji Bilgi İdaresi (EIA)


