Dünya ve Kültür

Artık yıl nedir? Artık yıl neden var?

Artık yıl nedir?

Dünya’nın Güneş çevresinde bir tur atması yaklaşık 365,25 gün sürer; buna güneş yılı denir. Takvimde yılı genellikle 365 güne yuvarlıyoruz. Eksik kalan kısmı telafi etmek için takvime yaklaşık dört yılda bir bir gün ekleniyor; bu yıla artık yıl denir.

Artık yılda Şubat ayı 28 yerine 29 gün sürer ve yıl 366 gün olur.

Artık yıl neden gerekli?

Dünya’nın Güneş çevresindeki bir turu yaklaşık 365 gün 6 saat sürer. Bu yüzden yıl tam sayıda gün değildir. Mevsimlerin döngüsüne göre ölçülen yıl, yani tropikal yıl, yaklaşık 365,2422 gündür.

Takvim yılı hep 365 gün olsaydı mevsimlerden her yıl yaklaşık 0,2422 gün geride kalırdı. Bu durumda bir yüzyılda takvim ile mevsimler yaklaşık 24 gün ayrışırdı. Kuzey Yarımküre’de ilkbaharın başlangıcı 20 Mart’tan 13 Nisan’a kayardı.

Temmuz ayı bulunduğunuz yerde sıcak bir yaz ayıysa, artık yıllar olmasaydı birkaç yüz yıl içinde temmuz soğuk kış aylarına denk gelirdi.

Artık yıl kuralı: her dört yılda bir mi?

Bugün kullanılan sivil takvim olan Gregoryen takvimde 4’e tam bölünen yıllar artık yıldır; 400’e tam bölünmeyen yüzyıl yılları bunun istisnasıdır. Bu yüzden 1700, 1800, 1900 ve 2100 artık yıl değildir; 1600, 2000 ve 2400 artık yıldır.

Gregoryen takvimde 400 yılda 97 artık gün eklenir. Bu kuralla ortalama Gregoryen takvim yılı 365,2425 gün olur. Bu uzunluk, tropikal yılın uzunluğuyla yarım dakika içinde uyuşur. Takvimin mevsimlerle bir gün kadar farklılaşması için yaklaşık 3300 yıl gerekir.

Açık renkli bir duvarın önünde sergilenen, kabartma motifleriyle kaplı yuvarlak Aztek Güneş Taşı.
Fotoğraf: Gary Todd, CC0.

Artık yıl nasıl ortaya çıktı?

Eski Mısırlı gökbilimciler, Sirius yıldızının her yıl yeniden görünmesi arasındaki süreyi ölçerek güneş yılının 365 günden çeyrek gün uzun olduğunu fark etti.

Bilinen en eski artık yıl kaydı, MÖ 238 tarihli Kanopus Kararnamesi’dir. III. Ptolemaios’un kararnamesindeki, dört yılda bir takvime fazladan bir gün ekleme talimatı sonuçta başarılı olmadı.

Romalılar MÖ 30’da Mısır’ı ilhak ettiğinde Mısırlılar yeniden 365 günlük bir takvim kullanıyordu. MÖ 22’ye gelindiğinde İmparator Augustus artık günü Mısırlılara yeniden getirmişti.

Julius Caesar iktidara gelene kadar insanlar 355 günlük bir takvim kullanıyor, her iki yılda bir fazladan 22 günlük bir ay ekliyordu. Bu çözüm karmaşık olduğu için bayram günleri farklı mevsimlere kaymaya başladı. Caesar, astronomu Sosigenes’ten işi basitleştirmesini istedi; Sosigenes, 365 günlük yıla dört yılda bir fazladan bir gün eklemeyi seçti.

Dört yılda bir artık gün eklemek, Jülyen takvimin temeliydi. Her dört yılda bir artık gün eklenen bu düzende takvim yılı, tropikal yıldan yaklaşık 0,0078 gün uzundu. Bu fark bir yüzyılda dörtte üç günden biraz fazlaya birikir. Julius Caesar döneminden on altıncı yüzyıla kadar ilkbaharın başlangıcı 23 Mart’tan 11 Mart’a kaydı.

Papa XIII. Gregorius 1582’de Gregoryen takvimi başlattığında takvim, ilkbaharın başlangıcı 21 Mart’a gelecek biçimde kaydırıldı ve yeni bir artık gün sistemi getirildi.

Başka takvimlerde artık yıl var mı?

Güneş yılı tam sayıda gün ya da tam sayıda ay içermez. Bu yüzden birçok ay-güneş takvimi yıllarının ve aylarının uzunluğunu ayarlar. En sık kullanılan yöntemlerden biri, birkaç yılda bir fazladan bir ay eklemekti.

Modern İran takvimi bir güneş takvimidir ve 33 yıllık bir döngüye sekiz artık gün yerleştirir.

Mars’ta bir yıl 668 sol, yani Mars günüdür; ama Mars’ın Güneş çevresindeki turu 668,6 sol sürer. Bu yüzden 10 yıllık bir dönemde dört yıl 668 sol, altı yıl ise 669 sollu artık yıl olur.

29 Şubat’ta doğanlar

29 Şubat’ta doğan bebeklere İngilizcede “leapling” ya da “leaper” denir. İngiltere yasalarına göre 29 Şubat’ta doğanlar 28 Şubat’ta değil, 1 Mart’ta bir yaş büyür. Bazı 29 Şubat doğumlular, artık olmayan yıllarda doğum günlerini hem 28 Şubat’ta hem 1 Mart’ta kutluyor.

Kendini sına

Yazıdan üç soru. Cevabını seç, hemen öğren.

  1. Soru 1/3

    Gregoryen takvime göre 1900 yılı artık yıl mıdır?

    Cevabı gör

    Doğru cevap: Hayır, artık yıl değildir

    1700, 1800, 1900 ve 2100 artık yıl değildir; 1600, 2000 ve 2400 artık yıldır. Kaynak: aa.usno.navy.mil

  2. Soru 2/3

    Gregoryen takvimin mevsimlerle bir gün kadar farklılaşması yaklaşık kaç yıl sürer?

    Cevabı gör

    Doğru cevap: Yaklaşık 3300 yıl

    Takvimin mevsimlerle bir gün kadar farklılaşması için yaklaşık 3300 yıl gerekir. Kaynak: aa.usno.navy.mil

  3. Soru 3/3

    Mars'ta 10 yıllık bir dönemde kaç yıl artık yıl olur?

    Cevabı gör

    Doğru cevap: Altı yıl

    10 yıllık bir dönemde dört yıl 668 sol, altı yıl ise 669 sollu artık yıl olur. Kaynak: NASA

Faydalı mıydı?

Kaynaklar

  1. NASA, “What Is a Leap Year?” (2020)
  2. aa.usno.navy.mil, “Leap Years”
  3. National Geographic, “This 2,200-year-old slab bears the world’s first mention of leap year” (2024)
  4. BBC, “Leap year: 10 things about 29 February” (2012)
  5. aa.usno.navy.mil, “Introduction to Calendars”
  6. BBC, “Leap day birthdays: 'How old are you really?'” (2020)

Bu yazı yapay zekâ desteğiyle hazırlandı, editör kontrolünden geçti. Bir hata gördüysen bize yaz.