Bilim ve Doğa

Pasifik Ateş Çemberi nedir, neden deprem ve yanardağ çok?

Ateş Çemberi nedir?

Pasifik Havzası’nı kısmen çevreleyen yanardağ yayları ve okyanus çukurları, sık deprem ve yanardağ patlamalarının görüldüğü Ateş Çemberi denen bölgeyi oluşturur. Ateş Çemberi, dünyanın en çok deprem ve yanardağ etkinliği görülen bölgesidir.

Dünya’daki etkin yanardağların çoğu su altında, Pasifik Okyanusu’ndaki Ateş Çemberi boyunca yer alır. 450’den fazla yanardağdan oluşan Ateş Çemberi yaklaşık 40.250 kilometre (25.000 mil) uzanır.

Ateş Çemberi gerçek bir halka değil, at nalı biçimindedir. At nalı, Güney Amerika’nın güney ucundan Kuzey Amerika’nın batı kıyısı boyunca, Bering Boğazı’ndan, Japonya üzerinden Yeni Zelanda’ya uzanır.

Neden deprem ve yanardağ çok?

Çoğu deprem ve yanardağ patlaması rastgele değil, levha sınırları gibi belirli bölgelerde olur. Böyle bir bölge, Pasifik Levhası’nın çevresindeki birçok tektonik levhayla buluştuğu Pasifik çevresi Ateş Çemberi’dir. Ateş Çemberi levha tektoniğinin sonucudur.

Yanardağ etkinliğinin büyük kısmı, iki tektonik levhanın bir araya geldiği yakınsak levha sınırları olan dalma-batma zonlarında olur. Ağır olan levha diğerinin altına itilir. Bu olurken levhaların erimesi magma üretir; magma üstteki levhadan yükselir ve yanardağ olarak yüzeye çıkar.

Gölde yansıması görülen karlı zirveye sahip bir yanardağ.
Fotoğraf: Daniel Läubli, CC BY 3.0.

Çukurlar ve depremler

Dalma-batma zonları aynı zamanda Dünya’nın en derin okyanus çukurlarının bulunduğu ve derin depremlerin olduğu yerlerdir. Çukurlar, bir levha diğerinin altına dalarken aşağı doğru bükülduğu için oluşur. Depremler iki levha birbirine sürtünürken ve dalan levha bükülürken olur.

Örneğin Aleut Çukuru’yla ilişkili ada yayı, Aleut Adaları’nı oluşturan uzun yanardağ zinciridir.

Sayılarla yanardağlar

Dünya genelinde yaklaşık 1.350 potansiyel olarak etkin yanardağ vardır. Bunların yaklaşık 500’ü tarihsel dönemde patlamıştır ve çoğu Pasifik çevresinde bulunur.

ABD, tarihsel dönemde etkin yanardağ sayısında Endonezya ve Japonya’nın ardından üçüncü sıradadır. Son 10.000 yılda patlayan 1.500’den fazla yanardağın yaklaşık yüzde 10’u ABD’dedir.

Dünya yüzeyinin yüzde 80’inden fazlası, deniz seviyesinin üstünde de altında da, volkanik kökenlidir. Bir yanardağdaki patlamanın yüzlerce kilometre uzaktaki ya da başka bir kıtadaki bir yanardağda patlamayı tetikleyebileceğine dair kesin bir kanıt yoktur.

Yanardağ püskürmelerinin 1912’de Alaska Yarımadası’ndaki Novarupta’da yaşanan, 20. yüzyılın dünyadaki en büyük patlaması olduğu tahmin ediliyor. Tahminen 15 kübik kilometre magma 60 saat boyunca şiddetle püskürtüldü. Bu hacim, Hawaii’deki Kilauea’nın 230 yıllık püskürmesine ya da Washington’daki Mount St. Helens’in püskürttüğü hacmin yaklaşık 30 katına eşittir.

Novarupta bugün Katmai Ulusal Parkı ve Koruma Alanı’nın içinde yer alır.

Kendini sına

Yazıdan üç soru. Cevabını seç, hemen öğren.

  1. Soru 1/3

    Ateş Çemberi hangi biçimde uzanır?

    Cevabı gör

    Doğru cevap: At nalı biçiminde

    Ateş Çemberi gerçek bir halka değil, at nalı biçimindedir. Kaynak: NOAA

  2. Soru 2/3

    Dalma-batma zonlarında yanardağlar nasıl oluşur?

    Cevabı gör

    Doğru cevap: Levhaların erimesiyle oluşan magma yüzeye çıkar

    Levhaların erimesi magma üretir; magma üstteki levhadan yükselip yanardağ olarak yüzeye çıkar. Kaynak: NOAA

  3. Soru 3/3

    Dünya'daki etkin yanardağların çoğu nerede bulunur?

    Cevabı gör

    Doğru cevap: Su altında

    Dünya'daki etkin yanardağların çoğu su altında, Pasifik'teki Ateş Çemberi boyunca yer alır. Kaynak: NOAA

Faydalı mıydı?

Kaynaklar

  1. USGS, “What is the "Ring of Fire"?” (2016)
  2. NOAA, “What is the Ring of Fire?” (2013)
  3. pubs.usgs.gov, “Ring of Fire [This Dynamic Earth, USGS]”

Bu yazı yapay zekâ desteğiyle hazırlandı, editör kontrolünden geçti. Bir hata gördüysen bize yaz.