Bilim ve Doğa

Küresel ısınma ve sera etkisi nedir?

Sera etkisi nasıl çalışır?

Sera etkisi, atmosferin Dünya’dan uzaya doğru yayılan ısıyı tutmasıyla ortaya çıkan ısınmadır. Gelen güneş ışığının yaklaşık %30’u bulutlar ve buz gibi parlak yüzeylerce uzaya geri yansıtılır. Kalan %70’in çoğu kara ve okyanus tarafından, geri kalanı atmosfer tarafından soğurulur.

Dünya atmosferine ulaşan ışık enerjisinin yaklaşık yarısı hava ve bulutlardan geçip yüzeye ulaşır; orada soğurulur ve kızılötesi ısı olarak yayılır. Bu ısının yaklaşık %90’ı sera gazlarınca soğurulur ve yeniden yayılır; bu da ısının uzaya kaçışını yavaşlatır. Sera etkisi olmasaydı Dünya’nın ortalama yüzey sıcaklığı bugünkü 15°C yerine -18°C olurdu.

Başlıca sera gazları

Beş başlıca sera gazı karbondioksit, azot oksit, metan, klorofluorokarbonlar (CFC) ve su buharıdır. Karbondioksit hem volkanik patlamalar gibi doğal süreçlerle hem de fosil yakıt yakma ve ormansızlaşma gibi insan etkinlikleriyle atmosfere karışır. Metan sulak alanlardaki bitki maddesinin ayrışmasından gelir; çöplüklerden ve çeltik tarımından da salınır. Azot oksit, fosil yakıtların ve bitki örtüsünün yakılmasından da gelir ve son 100 yılda %18 arttı.

Klorofluorokarbonlar (CFC) doğada bulunmaz; tamamen sanayi kökenlidir. Su buharı en bol bulunan sera gazıdır; ancak ısınan okyanus atmosferdeki miktarını artırdığı için iklim değişikliğinin doğrudan nedeni sayılmaz.

Bulutların üzerinde, koyu uzaya doğru incelen mavi atmosfer tabakası ve ufukta ince bir Ay.
Fotoğraf: NASA Earth Observatory, Kamu malı.

Isınmayı ne artırdı?

Bilim insanları, 20. yüzyılın ortasından beri gözlenen küresel ısınma eğilimini sera etkisinin insan eliyle genişlemesine bağlıyor. Sanayi etkinlikleri 1750’den beri atmosferdeki karbondioksit düzeyini yaklaşık %50 artırdı. Bu artışın insan etkinliklerinden kaynaklandığı, atmosferde görülen ayırt edici bir izotop izinden anlaşılıyor.

2010’da yayımlanan bir değerlendirmeye göre, 1906 ile 2005 arasında küresel ortalama yüzey sıcaklığı 0,6 ile 0,9°C arttı. Aynı değerlendirmeye göre son yüzyılda sıcaklık 0,7°C yükseldi; bu, buz çağlarından çıkış dönemlerindeki ortalama ısınma hızının yaklaşık on katıdır.

Güneş neden suçlanamıyor?

Güneş’teki değişimler geçmiş iklim değişikliklerinde rol oynadı; örneğin azalan Güneş etkinliği ile artan volkanik etkinlik Küçük Buz Çağı’nı tetiklemeye yardımcı oldu. Dünya’ya ulaşan güneş enerjisi, 1880’den beri Güneş’in doğal 11 yıllık döngüsüyle küçük iniş çıkışlar yaptı; net bir artış olmadı. Daha etkin bir Güneş ısınmaya neden olsaydı atmosferin her katmanında daha sıcak sıcaklıklar beklenirdi; oysa üst atmosferde soğuma gözlendi.

Kendini sına

Yazıdan üç soru. Cevabını seç, hemen öğren.

  1. Soru 1/3

    Sera etkisi olmasaydı Dünya'nın ortalama yüzey sıcaklığı nasıl olurdu?

    Cevabı gör

    Doğru cevap: Bugünkü 15°C yerine -18°C ile çok soğuk

    Doğal sera etkisi yaşam için gereklidir; yüzey sıcaklığını -18°C yerine 15°C'de tutar. Kaynak: NASA

  2. Soru 2/3

    Klorofluorokarbonlar (CFC) için hangisi doğrudur?

    Cevabı gör

    Doğru cevap: Doğada bulunmaz, tamamen sanayi kökenlidir

    Klorofluorokarbonlar doğada yoktur; tamamen sanayi kökenlidir. Kaynak: NASA

  3. Soru 3/3

    Dünya'ya ulaşan güneş enerjisi 1880'den beri nasıl bir seyir izledi?

    Cevabı gör

    Doğru cevap: Doğal 11 yıllık döngüyle küçük iniş çıkışlar yaptı, net artış olmadı

    Güneş enerjisi 11 yıllık döngüyle küçük iniş çıkışlar yaptı; net bir artış olmadı. Kaynak: NASA

Faydalı mıydı?

Kaynaklar

  1. NASA, “Causes” (2022)
  2. NASA, “Global Warming” (2010)

Bu yazı yapay zekâ desteğiyle hazırlandı, editör kontrolünden geçti. Bir hata gördüysen bize yaz.