Bilim ve Doğa

El Niño nedir ve nasıl oluşur?

El Niño ve La Niña nedir?

El Niño ve La Niña, hava durumunu dünya çapında etkileyebilen Pasifik Okyanusu iklim düzenleridir. Pasifik’te normal koşullarda alize rüzgârları ekvator boyunca batıya eser ve sıcak suyu Güney Amerika’dan Asya’ya doğru taşır. Bu sıcak suyun yerini almak için soğuk su derinlerden yükselir; buna yükselim (upwelling) denir.

El Niño ve La Niña, bu normal koşulları bozan iki zıt iklim düzenidir. Bilim insanları bu olaylara El Niño-Güney Salınımı (ENSO) döngüsü diyor. ENSO, yıldan yıla iklim değişkenliğinde açık farkla baskın özelliktir.

Adlar ve ölçüt

El Niño adı bugün özellikle, birkaç yılda bir görülen ve genellikle ekvatordaki orta-doğu Pasifik’te yoğunlaşan, deniz yüzeyi sıcaklığındaki olağandışı ve sürekli ısınma için kullanılıyor. La Niña ise ekvatordaki Pasifik’te deniz yüzeyi sıcaklığının normalden daha soğuk olduğu dönemler için benimsenen terimdir. Güney Salınımı, tropikal Pasifik’in doğusu ile batısı arasındaki atmosfer basıncı değişikliklerine verilen addır.

Bir ölçüt olarak El Niño ve La Niña dönemleri, bu bölgedeki sapmalar birkaç ay boyunca yaklaşık 0,5 °C’den büyük olduğunda ortaya çıkar. El Niño, İspanyolcada “küçük çocuk” demektir. Güney Amerikalı balıkçılar, Pasifik’te olağandışı sıcak su dönemlerini ilk kez 1600’lerde fark etti. Balıkçıların kullandığı tam ad El Niño de Navidad’dı, çünkü El Niño genellikle aralık civarında en yüksek düzeye ulaşır.

Ne kadar sürer, ne sıklıkla olur?

Bu olaylar ortalama iki ila yedi yılda bir görülür, ama düzenli bir takvimle ortaya çıkmazlar. Dönemler genellikle dokuz ila 12 ay sürer, ama bazen yıllarca sürebilir. Tipik bir dönem üç ya da dört mevsim sürebilir ve kuzey yarımküre kışında en büyük boyutuna ulaşır. ENSO döngüsü doğal bir iklim olgusudur; mercan büyüme hızı ölçümleri gibi dolaylı kanıtlar, ENSO’nun binlerce yıldır etkin olduğunu gösteriyor.

El Niño nasıl oluşur?

Normalde ekvatordaki Pasifik Okyanusu’nun üst kısmında batıda nispeten sıcak bir su havuzu, doğuda ise daha sığ ve nispeten serin bir su tabakası bulunur. Bu durum, doğudan esen yüzey rüzgârlarıyla korunur ve onlarla dengededir. Bir El Niño olayı birkaç yolla başlayabilir; genellikle orta/doğu Pasifik’te deniz yüzeyi sıcaklığının hafifçe yükselmesiyle.

Artan deniz yüzeyi sıcaklığı atmosferik rüzgârları etkiler; rüzgârlar da üst okyanusu ve termoklini öyle etkiler ki deniz yüzeyi sıcaklığı daha da artar. Bu bir pozitif geri beslemedir; koşullar uygun olduğunda bu geri besleme bir El Niño olayı doğurur. El Niño ve La Niña olayları kendi kendini sınırlar: ekvatordaki deniz yüzeyi sıcaklıkları yavaş yavaş normale döner ve olay birkaç ay sonra sona erer.

Uluslararası Uzay İstasyonu'ndan görülen Pasifik Okyanusu: güneş ışığını yansıtan deniz yüzeyi ve üzerinde dağınık bulutlar.
Fotoğraf: NASA, Kamu malı.

El Niño sırasında okyanus ve rüzgârlar

El Niño sırasında alize rüzgârları zayıflar ve sıcak su geri doğuya, Amerika’nın batı kıyısına doğru itilir. El Niño sırasında yükselim zayıflar ya da tamamen durur. Derinlerden gelen besin maddeleri olmadan kıyı açıklarında daha az fitoplankton bulunur. Daha sıcak sular, normalde fazla soğuk olan bölgelere sarıkuyruk (yellowtail) ve albacore ton balığı gibi tropikal türleri de getirebilir.

Hava üzerindeki etkisi

Daha sıcak sular, Pasifik jet akımının nötr konumunun güneyine kaymasına neden olur. Bu kayma ile ABD’nin kuzeyindeki ve Kanada’daki bölgeler her zamankinden daha kuru ve daha ılık olur. ABD’nin Körfez Kıyısı ve Güneydoğusu’nda ise bu dönemler her zamankinden daha yağışlıdır ve sel artmıştır.

La Niña’da tersi olur

La Niña olaylarında alize rüzgârları her zamankinden bile güçlüdür ve daha fazla sıcak suyu Asya’ya doğru iter. Amerika’nın batı kıyısı açıklarında yükselim artar ve soğuk, besin bakımından zengin suyu yüzeye getirir.

Etkiler kesin değil, olasılıklar değişir

El Niño ve La Niña’nın tipik tarihsel etkileri hesaplanabilse de her olay zamanlama ve büyüklük gibi ayrıntılarda farklıdır. El Niño ya da La Niña’ya verilen tipik tepki kaçınılmaz olarak görülmemelidir. Bu olaylar, olasılıkları tipik tepkinin lehine kaydıran etkenler olarak görülmelidir. ENSO döngüsünün önemli bir özelliği, gelişiminin birkaç ay önceden öngörülebilir olmasıdır.

Kendini sına

Yazıdan üç soru. Cevabını seç, hemen öğren.

  1. Soru 1/3

    Pasifik'te normal koşullarda alize rüzgârları ekvator boyunca nereye doğru eser?

    Cevabı gör

    Doğru cevap: Batıya, sıcak suyu Güney Amerika'dan Asya'ya taşır

    Normal koşullarda alize rüzgârları ekvator boyunca batıya eser ve sıcak suyu Güney Amerika'dan Asya'ya doğru taşır. Kaynak: NOAA

  2. Soru 2/3

    ENSO, yıldan yıla iklim değişkenliği içinde nasıl bir yere sahiptir?

    Cevabı gör

    Doğru cevap: Açık farkla baskın özelliktir

    ENSO, yıldan yıla iklim değişkenliğinde açık farkla baskın özelliktir. Kaynak: Met Office

  3. Soru 3/3

    El Niño sırasında yükselim (upwelling) ne olur?

    Cevabı gör

    Doğru cevap: Zayıflar ya da tamamen durur

    El Niño sırasında yükselim zayıflar ya da tamamen durur. Kaynak: NOAA

Faydalı mıydı?

Kaynaklar

  1. NOAA, “What are El Nino and La Nina?”
  2. Met Office, “El Niño, La Niña and the Southern Oscillation”

Bu yazı yapay zekâ desteğiyle hazırlandı, editör kontrolünden geçti. Bir hata gördüysen bize yaz.