DNA nedir ve nasıl çalışır?
DNA nedir?
DNA (deoksiribonükleik asit), her türü benzersiz yapan biyolojik talimatları içeren bir moleküldür. DNA ve içerdiği talimatlar, üreme sırasında yetişkin organizmalardan yavrularına aktarılır. Bir insan vücudundaki neredeyse her hücre aynı DNA’ya sahiptir.
DNA nerede bulunur?
Ökaryot denen organizmalarda DNA, hücrenin çekirdek denen özel bölgesinde bulunur. Hücre çok küçük olduğu ve organizmaların hücre başına çok sayıda DNA molekülü bulunduğu için her DNA molekülü sıkıca paketlenmelidir. DNA’nın bu paketlenmiş biçimine kromozom denir.
DNA eşlenmesi (replikasyon) sırasında DNA, kopyalanabilmesi için çözülür. Hücre döngüsünün diğer zamanlarında da DNA, talimatları protein yapmak ve diğer biyolojik süreçler için kullanılabilsin diye çözülür. Hücre bölünmesi sırasında ise DNA, yeni hücrelere aktarılabilmesi için sıkışık kromozom biçimindedir. Bir organizmanın çekirdek DNA’sının tamamına genomu denir.
Çekirdek dışında ve kalıtım
İnsanlar ve diğer karmaşık organizmalarda mitokondri denen hücre yapılarında da az miktarda DNA bulunur. Eşeyli üremede organizmalar çekirdek DNA’larının yarısını erkek ebeveynden, yarısını dişi ebeveynden alır. Organizmalar mitokondriyal DNA’larının tamamını dişi ebeveynden alır; çünkü döllenme sırasında mitokondrilerini yalnızca yumurta hücreleri korur, sperm hücreleri korumaz.
DNA neden oluşur?
DNA, nükleotit denen kimyasal yapı taşlarından oluşur. Bu yapı taşları üç parçadan oluşur: bir fosfat grubu, bir şeker grubu ve dört azotlu bazdan biri. Nükleotitlerdeki dört azotlu baz adenin (A), timin (T), guanin (G) ve sitozindir (C). Bu bazların sırası, bir DNA ipliğinde hangi biyolojik talimatların bulunduğunu belirler.
Bir insanın tam DNA talimat kitabı olan genom, 23 kromozom çifti üzerinde yaklaşık 3 milyar baz ve yaklaşık 20.000 gen içerir. İnsan DNA’sı yaklaşık 3 milyar bazdan oluşur ve bu bazların yüzde 99’undan fazlası bütün insanlarda aynıdır.

Çift sarmal yapı
DNA bazları birbirleriyle eşleşir: A ile T, C ile G; bu eşleşmeler baz çiftleri denen birimleri oluşturur. Nükleotitler, çift sarmal denen bir spiral oluşturan iki uzun iplik halinde dizilir. Çift sarmalın yapısı biraz merdivene benzer: baz çiftleri merdivenin basamaklarını, şeker ve fosfat molekülleri ise dikey yan parçalarını oluşturur.
DNA kendini nasıl eşler?
DNA’nın önemli bir özelliği kendini eşleyebilmesi, yani kendi kopyalarını yapabilmesidir. Çift sarmaldaki her DNA ipliği, baz dizisinin kopyalanması için kalıp görevi görebilir. Bu, hücreler bölünürken kritiktir; çünkü her yeni hücrenin eski hücredeki DNA’nın tam bir kopyasına sahip olması gerekir.
DNA ne işe yarar?
DNA, bir organizmanın gelişmesi, hayatta kalması ve üremesi için gereken talimatları içerir. DNA dizilerinin, vücudumuzdaki işlerin çoğunu yapan karmaşık moleküller olan proteinleri üretmekte kullanılabilecek mesajlara dönüştürülmesi gerekir. Protein yapma talimatı içeren her DNA dizisine gen denir.
Genler DNA dizisinin yalnızca yaklaşık yüzde 1’ini oluşturur. Bu yüzde 1’in dışındaki DNA dizileri, bir proteinin ne zaman, nasıl ve ne kadar üretileceğinin düzenlenmesinde rol oynar.
Protein yapımı: iki aşama
DNA’nın talimatları iki aşamalı bir süreçle protein yapmak için kullanılır. Önce enzimler DNA molekülündeki bilgiyi okur ve haberci ribonükleik asit (mRNA) denen aracı bir moleküle kopyalar. Ardından mRNA molekülündeki bilgi, proteinlerin yapı taşları olan amino asitlerin “diline” çevrilir. 20 tür amino asit vardır ve bunlar çok farklı sıralarla dizilerek çok çeşitli proteinler oluşturabilir.
DNA’nın keşfi
İsviçreli biyokimyacı Miescher, DNA’yı ilk kez 1800’lerin sonunda gözlemledi. Ancak bu keşiften araştırmacıların DNA molekülünün yapısını çözmesine ve biyolojideki merkezi önemini kavramasına kadar neredeyse bir yüzyıl geçti. Çoğu bilim insanı DNA’nın böylesine kritik bir rol oynayamayacak kadar basit bir molekül olduğunu düşünüyordu.
DNA’nın önemi 1953’te araştırmacıların çalışmaları sayesinde netleşti. Araştırmacılar X-ışını kırınım desenlerini inceleyip modeller kurarak DNA’nın çift sarmal yapısını çözdü. Bu çift sarmal yapı, DNA’nın biyolojik bilgiyi bir kuşaktan ötekine taşımasını sağlar.
Kendini sına
Yazıdan üç soru. Cevabını seç, hemen öğren.
Soru 1/3
DNA'daki dört azotlu baz hangileridir?
Nükleotitlerdeki dört azotlu baz adenin (A), timin (T), guanin (G) ve sitozindir (C). Kaynak: Genome.gov
Cevabı gör
Doğru cevap: Adenin, timin, guanin ve sitozin
Nükleotitlerdeki dört azotlu baz adenin (A), timin (T), guanin (G) ve sitozindir (C). Kaynak: Genome.gov
Soru 2/3
Genler DNA dizisinin ne kadarını oluşturur?
Genler DNA dizisinin yalnızca yaklaşık yüzde 1'ini oluşturur. Kaynak: Genome.gov
Cevabı gör
Doğru cevap: Yalnızca yaklaşık yüzde 1'ini
Genler DNA dizisinin yalnızca yaklaşık yüzde 1'ini oluşturur. Kaynak: Genome.gov
Soru 3/3
Organizmalar mitokondriyal DNA'larını kimden alır?
Döllenme sırasında mitokondrilerini yalnızca yumurta hücreleri korur; bu yüzden mitokondriyal DNA'nın tamamı dişi ebeveynden gelir. Kaynak: Genome.gov
Cevabı gör
Doğru cevap: Tamamını dişi ebeveynden
Döllenme sırasında mitokondrilerini yalnızca yumurta hücreleri korur; bu yüzden mitokondriyal DNA'nın tamamı dişi ebeveynden gelir. Kaynak: Genome.gov


