Bilim ve Doğa

Mevsimler nasıl oluşur?

Eksen nedir, neden önemli?

Dünya’nın ekseni, Dünya’nın merkezinden geçip “tepesinden” “dibine” uzanan hayalî bir çubuktur. Dünya bu çubuğun çevresinde döner ve her gün bir tam tur atar. Gece ile gündüzün olmasının ve yeryüzünün her yerinin ikisinden de pay almasının nedeni budur. Dünya’da mevsimlerin olmasının nedeni ise bu eksenin dimdik durmamasıdır.

Eğik eksen ve Güneş ışınları

Dünya Güneş’in çevresinde dolanırken eğik ekseni hep aynı yönü gösterir. Bu yüzden yıl boyunca Güneş’in dik ışınlarını Dünya’nın farklı bölgeleri alır. Haziran civarında Kuzey Kutbu, Aralık civarında ise Güney Kutbu Güneş’e doğru eğiktir.

Kuzey Kutbu Güneş’e dönükken Dünya’nın kuzey yarısına daha çok güneş ışığı ulaşır ve yaz olur. Kutup Güneş’ten uzağa dönükken daha az ışık ulaşır ve kış olur. Kuzey Yarımküre’de haziranda yaz yaşanır, çünkü Güneş ışınları o bölgeye yılın başka hiçbir zamanında olmadığı kadar dik gelir. Aralıkta ise Güneş’e doğru eğilme sırası Güney Kutbu’na geçer ve Kuzey Yarımküre’de kış yaşanır.

Sonbaharda sararan ve kızaran kırmızı meşe yaprakları yakın plan çekilmiş.
Fotoğraf: Dietmar Rabich, CC BY-SA 4.0.

İki yarımküre, ters mevsimler

Kutuplar Dünya’nın iki ucunda olduğu için mevsimler iki yarımkürede ters zamanlarda yaşanır. Yani mevsimler yarımküreye bağlıdır: Kuzey Yarımküre’de yaz yaşanırken Güney Yarımküre’de kış yaşanır.

Ekinoksların zamanı ilkbaharın ve sonbaharın, gün dönümlerinin zamanı da yazın ve kışın başlangıcını gösterir. Gün dönümleri ve ekinokslar geleneksel olarak Kuzey Yarımküre’nin mevsimlerine göre adlandırılır. Bu yüzden Güney Yarımküre’de sonbahar yaşanmasına rağmen mart ayındaki ekinoksa ilkbahar ekinoksu denir.

Güneş’e uzaklık mevsimleri belirlemez

Birçok kişi, yazın Dünya’nın Güneş’e daha yakın olduğunu ve havanın bu yüzden daha sıcak olduğunu düşünür. Aynı şekilde kışın Dünya’nın Güneş’ten en uzak noktada olduğunu sanırlar. Bu fikir mantıklı görünse de yanlıştır.

Dünya’nın yörüngesi tam bir daire değildir, biraz yamuktur. Yılın bir bölümünde Dünya Güneş’e başka zamanlardan daha yakındır. Dünya’nın Güneş’e en yakın olduğu noktayla en uzak olduğu nokta arasında 3 milyon milden fazla fark vardır, ama toplam uzaklığa göre bu fark büyük değildir. Dahası, Dünya Güneş’ten en uzak noktaya temmuzda, en yakın noktaya ise ocakta gelir.

Yani Kuzey Yarımküre’de kış, Dünya Güneş’e en yakınken; yaz ise en uzakken yaşanır. Güneş’in ne kadar uzakta olduğu düşünüldüğünde, Dünya’nın uzaklığındaki bu yıllık değişim havamızda pek fark yaratmaz. Bu da mevsimlerin nedeninin Dünya’nın Güneş’e uzaklığı olmadığını gösterir.

Dünya neden eğik?

Çok uzun zaman önce, Dünya henüz gençken büyük bir cismin ona çarpıp onu yana yatırdığı düşünülüyor. Bu yüzden Dünya, ekseni dimdik dönmek yerine biraz yana yatık döner. Dünya’ya çarptığı düşünülen bu büyük cisme Theia adı verilir. Bu büyük çarpışma, yörüngeye çok miktarda toz ve kaya parçası savurdu. Çoğu bilim insanı, bu parçaların zamanla Ay’ı oluşturduğunu düşünüyor.

Kendini sına

Yazıdan üç soru. Cevabını seç, hemen öğren.

  1. Soru 1/3

    Mevsimlerin nedeni Dünya'nın Güneş'e olan uzaklığının değişmesi midir?

    Cevabı gör

    Doğru cevap: Hayır, mevsimlerin nedeni bu uzaklık değildir

    Mevsimlerin nedeninin Dünya'nın Güneş'e uzaklığı olmadığı biliniyor. Kaynak: NASA

  2. Soru 2/3

    Dünya Güneş'e en yakın noktaya hangi ayda gelir?

    Cevabı gör

    Doğru cevap: Ocakta

    Dünya Güneş'ten en uzak noktaya temmuzda, en yakın noktaya ise ocakta gelir. Kaynak: NASA

  3. Soru 3/3

    Dünya'ya çarptığı düşünülen büyük cisme ne ad verilir?

    Cevabı gör

    Doğru cevap: Theia

    Dünya'ya çarptığı düşünülen bu büyük cisme Theia adı verilir. Kaynak: NASA

Faydalı mıydı?

Kaynaklar

  1. NASA, “What Causes the Seasons?” (2025)
  2. ABD Deniz Rasathanesi Astronomik Uygulamalar Bölümü, “Earth's Seasons - Equinoxes, Solstices, Perihelion, and Aphelion”

Bu yazı yapay zekâ desteğiyle hazırlandı, editör kontrolünden geçti. Bir hata gördüysen bize yaz.